Úreı men úmit kezektesken qoıylym

О́zgege zııanyn tıgizip, ýyn shashyp dan­daısyǵan qaraqurttyń ústine uıa­syn salyp, qaraqurttyń «kúnin bir ýys» etken qyzyl qońyzdar joıylǵan.Tá­ń­i­ri buı­ryǵymen bol­ǵan tabıǵı tepe-teń­­­dik­tiń adamzat qo­ly­men buzylýy qara­­qurt­tardyń odan ári dan­daısýyna jol ashty – qyzyl qońyz kezinde in túbinde buıyrǵan jemin kú­tip jatatyn buıyǵy kúıge túsken qara­qurt­tar qazir tym sora­qy, ıaǵnı, «halyqtyq qaǵıdalar joıylyp, ult­tyq úrdister buzylyp, zań­syzdyq or­na­ǵan jerdiń kórinisi».

Adamzattyń (joq! Adamzat ony óz qo­lymen jasaǵan!) tabıǵattyń jan­aıqaıy uıat­ty umytyp, ardan bezgen, ulttyq bolmys­ty tárk etken, birin-biri balaqtan tar­typ, aıaqtan shalý­ǵa qumar, bastan-aıaq qa­ra­qurt-sana shyrmaǵan kúıge kúıine shy­ryl­­daıdy. Uǵynar júrek, tyńdar qulaq bolsa deısiz...

Aqyn fılosofııalyq tolǵaýda qara­qurt pen jylan álemindegi qarama-qaı­shy­l­yq­­tardy barsha ústemdiktiń «avtory» – adam ále­mindegi ózara qyrqysý, qa­ty­­gez­dik pen zulymdyq túrlerimen she­ber shen­destirse, sahna mamandary da osy baı­lanystyń bir tinin úzbeı alyp shyqty. Sah­­nada ádemi áfsanalyq tujyrym, shy­myr psıhologııalyq shendestirý men sah­na­lyq talap, ártistik sheberlik tutasa tústi.

Osy tusta... taǵy da adam bala­­sy­nyń sha­­rýashylyǵy mańy­nan daıyn azyq,  qo­­qys-qaldyq­tardy terip jep, qas­qyr­lyq qa­sıe­tinen jurdaı bola bas­taǵan bóltirikterdiń zulymdyǵyna zal­da otyryp «keziktik». «Qoqys-sa­na­men ýlanyp, óz qanyna ózi shaýyp, biri-birin yryldaı talap, qan-josa et­ken, alqymynan alyp, bý­yndy­ryp óltirgen bóltirikter adam­zat­qa sha­­býylǵa kóshti. Adam men qasqyr ara­syndaǵy aıqas kókjaldardyń myl­tyq­­tyń uńǵysyna ilinip, taǵdyryn shúrip­pege sheshtirýimen jáne aıdalada qaqpanǵa túsip qyńsylaı qor bolýymen, qyrǵyn tabýymen aıaqtalady.

Bul tek qasqyrlar dúnıesindegi sýret pe? О́ki­nishtisi jáne aqynnyń aıtpaǵy – «biz­­diń rýhanı ulttyq sanamyzdyń kók jaı­­­­l­aýyna da ózgeler óz qoqystaryn aıaý­­syz tók­ti. Saıasattyń koqysynan ult­tyq rýhanııattyń ormany shiridi. Ult­tyq qun­dylyqtarǵa urpaq esineı qa­rap, ta­rıh­­qa ústem pıǵylmen kóz jú­girtedi». Eń qor­qynyshtysy – ejelden buıyrmas bol­ǵan bol­my­syn joǵa­l­týyna adamdy ǵana kináli sanap, odan kek alýǵa um­tyl­­ǵan «kúsh­ter» – jylan, qara­qurt, qas­qyr bi­ri­gip, adam balasyna óshige, ór­she­lene qar­sy shy­ǵady. Jylannyń uı­ym­das­tyrýymen adam ishine enip, sanasyna or­nyq­qan qara nı­et zulymdyq adamdy azdy­ra bas­taıdy.

Qoǵamda atý, ar­baý, aldaý, tas­tandy bala, baǵýsyz ata-ana, soǵys, qyrý-joıý, urys-keris, baqaı esep pen bitpeıtin báseke, ozbyrlyq sa­ńy­raý­qulaqsha qaptaı jóneledi. Birin-biri ól­tir­gen jylandar men qas­qyrlar se­kildi aı­nalany ózin-ózi jalmaı jutqan bel­gisiz bir Úreı qysa tú­sedi... Adasqan adam­dy kús­­tánalap, sa­qyl­daı kúlip saý­ys­qandar máz.

Qasiretten, áý bastan, dem sal­ǵan Jeti túrli saz ǵana, ultyq rýh pen babalar qasıeti ǵana qutqarar kúsh bolar ma?! О́z tarıhynda «myń ólip, myń tirilgen» qazaq ala­­sapyran aı­qas­tar­­­dy, qandy qyr­ǵyndardy, ne­bir zo­ba­lań-zul­mattardy basynan keshe jú­rip, qan-josa bolyp táýelsizdik tańyna da jet­ti-aý..!

Sahna sheberleri birimen-biri jal­ǵas­­­qan qazaq tarıhyndaǵy zulmat­tar­dy be­ri­le oryndap, úreı men úmit kezektese baýraǵan kúrdeli qoıylym so­ńyn ege­men­digin alǵan eldiń mamyra­jaı, biraq qam­syz emes, ıaǵnı aldynda atqarýy tıis san-alýan maqsattar qoı­ǵan, alyp ister al­dyndaǵy eleń-alań ke­­zine aparyp tiredi.

– «Úreı derti» – Sabyr Adaı­­dyń tý­yn­­dysy jelisine súıene otyryp, shyǵarmashylyq ujym­nyń ımprovızasııasymen jasalǵan qoıylym. Bul metafora zańdylyǵyn saqtaı otyryp, adamzatty óz al­dyna bes tıpke bólip qarastyrǵan tyń dúnıe. Adam ataýlyny qaraqurt, jylan, qas­qyrlar men saýysqan tabıǵatymen sa­lys­tyra sah­nalanǵan qoıylym Tabıǵat pen Adam ara­syndaǵy úı­le­simdiliktiń qurdymǵa ke­tip bara jatqanynyń kóri­ni­si. Aqyn­nyń osy qoıylymǵa negiz bol­ǵan «On segiz myń ǵalam jáne kse­no­fobııa derti» týyndysynyń sah­nalyq nusqasymen tany­sa kele, keıipkerdiń amalsyz osy qur­dym­nyń quldaryna aınalyp bara jat­qa­nyn baıqaısyń, – deıdi bas rejısser G.Merǵalıeva.

Jetkenge toqmeıilsimeı, rýhanı sana­ny jańǵyrta otyryp, bolashaqtan óz ornyn izdeý – bú­gingi kúnniń basty tala­by. Sabyr Adaı ke­shinde onyń shyǵarmasy jeli­sin­de qoıylǵan qoıylym qoǵam derti men aqyn kúızelisin kórermenge sahna tilinde jet­kize aldy.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy

Sýretterdi túsirgen Serik MAIEMEROV