«Astana Balet»: sulýlyq sahnasy

Teatr 2012 jyly Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen quryldy. Almatydaǵy A.V.Seleznev atyndaǵy horeografııa ýchılıshesiniń úzdik túlekterinen qu­ralǵan trýppa búginde klassıkalyq, halyqtyq dástúrler men zamanaýı stıldi meńgerýimen, úzdik úsh úlginiń basyn bir maqsatqa biriktire bilýimen úlken qurmetke ıe.  Derekter teatr aýmaǵy 15 myń 467 sharshy metrdi qamtıdy deıdi. My­sal úshin aıtatyn bolsaq, «Astana Ope­ra» memlekettik opera jáne balet teatry­nyń úlken zaly 1250 oryndyq bolsa, «Astana Balettiń» kórermen zaly 800-ge taıaý. Tórt kóterip-túsirý plansheti men tórt ártistik kótergishpen jabdyqtalǵan sahna kólemi 536 sharshy metr jerdi alyp jatqandyqtan, mundaǵy árbir tehnıkalyq tetik óner adamynyń  shyǵarmashylyq múmkindigin tolyqtaı kórsetýine oraılastyrylǵan. Jańa «Astana Balet» teatrynyń syrtqy sáýlettik ansambli jas ujymnyń ózine tán qoltańbasyn, shyǵarmashylyq shyrqyn aıqyn sıpattap turǵandaı áser qaldyrady. Klassıkalyq muranyń úzdik jetistikterin saqtaı otyryp, plastıka tilin jetik meńgerý, ýaqyt tynysyn, kórermen ańsaryn aıqyn taný, únemi áreket ústinde  tolysý, tolyǵý teatrdyń basty muraty bolyp tabylady.  Jańa teatr ǵımaratynyń taǵy bir artyqshylyǵy – zaly, sahnasy, ıntereri zamanaýı stılde jasal­ǵan. Sahnanyń parametrleri men múmkin­dikteri ssenografııasy kúrdeli spek­taklderdi,  balet, opera, drama t.s.s. ártúrli janrlarda óner kórsetýge, alýan naqyshty mádenı sharalar men shyǵarmashylyq keshterdi, sım­fonııa­lyq, estradalyq, ult aspap­tar orkestr­leri konsertterin, áserli zamanaýı shoýlar men mıýzıkl­der­di minsiz ótkizýge óte qolaıly hám qo­nymdy. Búginde teatrdyń repertýarynda klassıka, modern, neoklassıka, «con­temporary» stılinde sahnalanǵan bir aktili 10 balet, 4 konserttik baǵdarlama bar. Shyǵarmashylyq qor klassıkalyq injý-marjanǵa kende emes. Munda sonymen qatar, Georgıı Kovtýn, Altynaı Asylmuratova, Rı­kardo Amarante, Isıan Chjan,  Nıkıta Dmıtrıevskıı, Nıkolaı Markelov syndy zamanaýı horeograftardyń biregeı týyndylary qaıtalanbas rýhta oryndalady. Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Beıjiń, Parıj, Vena, Seýl, Býdapesht, Nıý-Iork, Tokıo, Varshava, Baký qalalaryna sapary týraly kóptegen tanymal tulǵalar óz pikirlerin bildirgen eken. Mundaǵy lebizderge toqtalatyn bol­saq, sonyń biri, Reseıdiń halyq ártisi, «Astana Opera» teatry sahnasyn­da «Roden», «Anna Karenına» balet­terin qoı­ǵan belgili horeograf  Borıs Eıfman: – Men bul teatr týraly syrtynan jyly pikirlerdi kóp estidim, – dedi. – Olar  Sankt-Peterbýrgtiń tarıhı Marııa teatrynyń sahnasynda óte joǵary deńgeıde óner kórsetti.  Mundaı jańa stıldegi rýhanı oshaqtyń qurylýy jalpy jer betindegi adamzat balasynyń bárine ortaq qýanysh dep esepteımin. Horeograf retinde Qazaqstan baletin álemge tanytyp júrgen ujymnyń sahnasynda tyń qoıylymdardyń kóptep qoıyla berýine tilektespin. Balet tarıhshysy ári synshysy, A.Vaganova atyndaǵy akademııanyń professory Olga Rozanova  «Karmen» jáne «Kleopatra» baletteri jaıynda: «Men álemdik baletten dál mynadaı qundy dúnıeni buryn-sońdy kórgenim joq. «Karmen» ıdeıasynyń ózi ne turady? Spektaklde rejısserlik izdenistiń, tapqyrlyqtyń izi saırap tur. Týyndy avtory Mýkaram Avahrıdi jeńisimen quttyqtaǵym keledi. Al, «Kleopatra» – ǵajaıyp shoý. Nıkolaı Markelov spektakldiń qurylymyn qalaı jańasha oılastyrǵan deseńshi. Qoıylym áseri álsiremeı, aıaǵyna deıin birte-birte kúsheıe túsip otyrady», – dep kásibı turǵyda joǵary baǵa berdi.  Belgili horeograf Azarıı Plı­seskıı: – Munyń ózi el men onyń mádenıeti úshin ǵana mańyzdy oqıǵa emes, bul kúlli álem úshin óte qundy da qutty qubylys. Jańa balet teatrynyń ashylýy – qandaı ǵajap! О́ıtkeni, ol arman qushqan taǵdyrlardy toǵys­tyrǵan, kúsh-jigerlerdi janyǵan kıeli mekenge aınalýda, – dese, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń rektory Aıman Musaqojaeva: «Álemdik standartqa saı sahnalanǵan ǵajaıyp týyndylar Otanymyzdyń rýhanı oljasy sana­lady», dep súıispenshilik bildirdi.   «Astana Balet» teatrynyń solısteri jańalyqty tez qaǵyp ala qoıady. Bı ónerinde ishki sezimdi, emosııany dál jetkize bilý mańyzdy desek, jumys barysynda olar mine, sony úırendi. Bul meni qýantty. О́ıtkeni, zamanaýı úlgidegi balet óneri kóbine ekspressıvti  bolyp keledi», – dedi jýrnalıstermen áńgimesinde brazılııalyq horeograf Rýben Terranova. Áıgili balet synshy­sy Djessıka Tıg «Dance Europe» jýr­nalynda jarııalanǵan maqalasyn­da «Astana Balet» teatrynyń reper­týary týraly oılarymen bólise kelip: «Klassıkalyq balet óneri dástúrine ıek arta otyryp, Shyǵys pen Batysty unasymdy úılestirýi, halyq bıleri elementteri men neoklassıkalyq úlgi­degi qımyldardy sheber ıgerýi – qazaq­standyq teatr tehnıkasynyń erekshe qyrlary» dep dem berdi.  Jyl saıyn tyń týyndylarmen tolyǵyp otyratyn otandyq teatrdyń repertýary janrlyq jaǵynan jalyq­tyrmaıdy. «Álem» baletin alsaq, zama­­naýı týyndy adam balasynyń tir­shiliktegi qam-qareketi jaıynda baıan­daıdy. Jaryq dúnıe esigin ashqan zamat­tan bastap kisi basynan san myń sy­naq synaptaı syrǵyp ótedi. Kókten jer betine bul syn ne úshin jiberiledi eken osy? Jumbaǵy mol jumyr jerdiń syry men qupııasy jarııa etilse, adam ómi­ri­niń máni bola ma eken? Jan ále­mi jaıyndaǵy bul qoıylymdy Sankt-Peterbýrg, Vena, Máskeý, Seýl jurt­shylyǵy zor súıispenshilikpen qabyldady. Ańyz, ápsanalar negizinde týǵan «Jýsan» baleti Uly Dala qushaǵynyń qulpyn, al «Kleopatra» baleti Mysyr patshaıymynyń kópshilikke beımálim qyrlaryn ashady. Bılikke barynsha umtylyp baqqan ol taq úshin óziniń sińlisi Arsınoıamen kúresedi. Ishki energetıkasy, dınamıkasy mol shoý-qoıylymda kórermen bir sát ejelgi Mysyr dáýirine qaraı dármensiz jetek­tele beredi. Prosper Merımeniń osy attas novellasynyń biregeı horeo­grafııalyq nusqasy bolyp taby­latyn «Karmen» – óner ujymynyń kási­bı deńgeıin aıqyndaýshy tólqujat ispet­ti klassıkalyq shyǵarma. Bes bale­rına áıel zatynyń qıly-qıly qyr­larynan qyrýar syr túıgizip, áıel jany­nyń jalǵyzdyǵyn, tragedııasyn pash etedi. Munda horeografııa, mýzyka men beıneleý óneri arqyly álem mádenıetiniń úsh ǵasyry qamtylady. Jer shary jaıly qoıylǵan «Gaia» zamanaýı horeografııasy jarqyn oqıǵasymen, áserli áýenimen tushymdy. Jerdiń bes taǵany – sý men jer, ot pen aýa, orman tylsymy tutasa kelip, Jer táńirııasy «Gaia» negizin quraıdy. Teatr  Aqtóbe, Qostanaı, Aqmola oblystaryna saparlarynda jurtshylyqqa tanymal horeografııalyq mınıatıýralar men bir aktili baletterdiń úzindilerin usyndy. Elordalyq sahnadaǵydaı bezendirilgen baǵdarlama, jalpy  2012 jyldan bastaý alatyn «Astana Balet GALA» jobasy ujymnyń jylnamasy ispetti. Munda ulttyq naqyshqa qosa, kontemporarı, neoklassıka mánerinde ázirlengen qoıylymdar bar. Al «Saǵym sátteri» baleti shańyraqtyń dińgegi neden qura­latynyna mán bergizedi. Negizi qazir qoǵamda bári kerisinshe oryn alyp jatqan sııaqty bolyp kórinýi múmkin. Biraq bular syrtqy qabyrshaqtar ǵana.  Ejelgi qytaı pálsafasyna saı, názik jandylar «ın» belgisine jaqyn jáne jyldyń qos mezgili – kúz ben qysqa uqsas. Áıeldiń ulylyǵy, parasaty men sabyrlylyǵy jáne olardyń qıyndyqty jeńý, kedergi, keptelisterdi buzyp-jarý jolyndaǵy qaısarlyǵy  bederlenetin spektakl kórermen kóńilin beı-jaı qaldyrmaıdy. Abaı poezııasyna arnalǵan «Ǵashyqtyń tili tilsiz til, kózben kór de, ishpen bil» baleti tereń tebirenis pen oı órnegine qurylǵan. Qoıylym segiz varıasııadan turady: «Nurǵa bólený», «Segiz aıaq», «Jyl mezgilderi», « Kózimniń qarasy», «Toı bastar», «Tatıananyń haty», «Aqyn aryzy», «Jelsiz túnde…». Shetel­­­dik klassıkalyq shyǵarmalardy moly­­­nan ıgerý árıne kerek áreket-aq, so­ǵan qaramastan ulttyq qundylyqtyń, onyń ishinde Abaı  taǵylymynyń qashan­­da mańyzy zor. О́ıtkeni, kez kel­gen sheteldik shyǵarmany dál sol eldiń oınaý deńgeıinde myqshyńdap alyp shyǵýǵa bolar-aý, alaıda, qaı halyqqa bolsyn aldymen, óziniń tól týyndysy qymbat bolyp qala bermegi sózsiz.      «Love fear loss» («Mahabbat. Aıy­rylý. Úreı») baleti Edıt Pıaftyń ǵaja­ıyp ómirine, mýzykasy men án­derine negizdelse, «A fuego lento» («Baıaý jalyn») atty bir aktili balette plastıka arqyly adamnyń alǵashqy sezimi, emosııalyq kóńil-kúıi beriledi. «Diversity» qoıylymy balet tarıhyna boılatyp, birneshe ǵasyr buryn paıda bolǵan ónerdiń qazirgi hal-ahýalyn beıneleıdi. Munda mýzyka men kostıým, plastıka men qımyl ýaqyt óte kele ózgeriske túsýi múmkin, al biraq shabyt pen sulýlyq eshqashan ózgermeıdi degen ıdeıany alǵa tartady. Marııa jáne Mıhaılov teatrlarynda, A.Vaganova atyndaǵy Orys baletiniń akademııasynda, Reseı men Ýkraınanyń kóptegen tea­trlarynda shamamen 300-ge jýyq balet pen horeografııalyq nómirler qoıǵan Georgıı Kovtýnnyń qoıylymyndaǵy «Valpýrgıev túni» baletinde Ejelgi Grekııanyń ańyz, ápsanalary orystyń klassıkalyq balet dástúri ıirimderimen baıandalady.  «Astana Balet» teatry tarıhyndaǵy taǵy bir eleýli jańalyq – bıyl alǵash ret Djordj Balanchınniń neoklassıkalyq sırek týyndysy, «Serenada» qoıyly­my men brazılııalyq horeograf Rýben Terranovanyń «Qaıshylyqtar» spek­takli kórermenmen qaýyshty. Sonymen qatar, «Astana Ballet» teatrynyń dırek­tory Valerıı Kúzembaev aldaǵy ýaqyt­ta trýppa solısterin munan da jaýap­ty jobalar men gastroldik saparlar kútip turǵanyn aıtty.  11-18 maýsymda Belorýssııada ótetin halyqaralyq balet festıvaline qatysý josparlansa, 28 maýsym men 21 shilde aralyǵynda olar alǵash ret Latyn Amerıkasynda, al 1-5 tamyzda Túrkııada óner kórset­pek. «Bul saparlar arqyly biz elimiz­diń mádenıeti men ónerin joǵary deń­geıde nasıhattap qaıtýdy maqsat etip otyrmyz», deıdi ujym basshysy jýr­nalısterge bergen suhbatynda... Qımyl-áreketteri quralaıdyń eligindeı jep-jeńil ásem beıneler beıne bir kók júzin­de qalyqtaǵan kórkem aqqýlardaı elesteıdi. Aspandaǵy sulýlyqtyń sımvoly aqqý desek, kók maısaly shúıgin quraqty mekendegen  syńary sirá, osy bir bekzat óner ıeleri bolma­syna kim kepil!  

Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»