Sóz bostandyǵy – adamzat qoǵamynyń aınymas atrıbýttarynyń biri. Barlyq demokratııalyq elderdiń zańnamalary adamnyń osy quqyn qorǵaıdy, oǵan qolsuǵýshylyqty zańmen qýdalaıdy. Al adam óziniń oıyn erkin túrde aýyzsha nemese jazbasha aıta almasa, ondaı qoǵam demokratııaly qoǵam dep sanalmaı, barlyq álemniń kóztúrtkisi bolady.
Sóz bostandyǵynyń jalaýyn kóterýshiler – jýrnalıster. Shyryldaǵan shyndyqty aıtyp, shyrmaýyqty úzip, qylmystardy áshkerelep, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq jáne basqa da sáıkessizdikterdi ashyp, zań buzýshylyqtardy jarııa etip jatqandyqtan, bul mamandyqty qylmystyq toptar men jalǵyz jortqan qaskóıler, kúmándi istermen aınalysatyn memlekettik qyzmetkerler, tipti óz halqyna nemese jeke adamdarǵa qarsy ádiletsiz, keıde, tipti zańsyz ister jasaıtyn memleketter de unatpaıdy. Biraq olar jýrnalısterdiń dúmpý salýynan týǵan halyq arasyndaǵy oı-paıymnan, ádiletti qalaǵan qozǵalystardan, qoǵamdyq pikirden qaımyǵyp, qalam ustaǵan qaýymnyń aýyzdaryna qaqpaq qoıa almaı amalsyzdyń kúıin keship júredi. Alaıda...
Iá, alaıda, AQSh-taǵy búkilálemdik «Jýrnalısterdi qorǵaý komıtetiniń» málimetterine qaraǵanda, 2015 jyly ǵana 69 jýrnalıst óziniń kásibı qyzmetine baılanysty qaıtys bolǵan nemese óltirilgen eken. Olardyń arasynda álemdegi soǵys órti sharpyǵan «ystyq núktelerge» barǵannan qaza bolǵandar asa kóp emes. Mysaly, Sırııadaǵy qandy qyrǵynnyń ortasyna baryp, halyqqa shynaıy aqparat jetkizýge tyrysqan 13 jýrnalıst kóz jumǵan. Al óz elderindegi qylmystyq toptardyń, bılikte júrgenderdiń qaýipti isterin áshkerelep, ony halyqtyń qulaǵyna jetkizgennen qaza tapqandardyń sany – 56 adam.
«Ásirese, bizdi osyndaı kisi óltirýshilikter alańdatady», deıdi komıtettiń atqarýshy dırektory Djoel Saımon. Sonymen qatar, naq osy jyly ártúrli elderdiń 28 jýrnalısi óziniń atyna kásibı qyzmeti úshin qoqan-loqy kórsetilgen hat alǵan. Jalpy, jýrnalıstıka – álemdegi qaýipti kásiptiń biri bolyp sanalady.
Qazaq baspasóziniń qara nary Sherhan Murtazanyń jýrnalısterdiń jumysy týraly: «Arqalaǵany – altyn, jegeni – jantaq» dep óte qysqa jáne naqty anyqtama bergeni belgili.
Jýrnalıster jeke memleketterdegi túrli problemalardyń ǵana emes, ǵalamdyq máselelerge qatysty da pikir týdyryp, álemdik deńgeıdegi memlekettik qaıratkerlerdiń nazaryn aýdaryp, sheshý joldaryn da usynyp júredi. Mundaı usynystar aıtýly forýmdar men kezdesýlerde ortaǵa salynyp, ǵalamdyq ozyq oı-pikirdiń aralasýyna jol ashady. Osyndaı bastamalardy qoldap, jýrnalıster kóterip júrgen problemalarǵa álemniń nazaryn aýdartý úshin úlken sharalar men medıa-forýmdardy uıymdastyryp júrgen memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, dáýletti mesenattar da bar.
Jýrnalısterdiń bastamashyldyǵymen ótkiziletin ondaı forýmdarǵa aıtýly saıasatkerler, burynǵy memleket basshylary, sarapshy-mamandar, sarapshylar, t.b. qatysyp, kóterilgen másele boıynsha ózderiniń oı-pikirlerin ortaǵa salady. Belgili nemese belgisiz aqparattar aǵyndaǵan mundaı jıyndardan jýrnalısterdiń alar oljasy da kóp. Sondaı medıa-forýmdardyń biri qazaqstandyq saıasatker, is basyndaǵy senator, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Darıǵa Nazarbaevanyń uıytqy bolýymen ejelgi qazaq jerinde 15 jyldan beri «Eýrazııalyq medıa-forým» degen atpen ótkizilip keledi.
Bıylǵy HIV medıa-forýmnyń «EKSPO-2017» kórmesiniń aıasynda ótetinin buǵan deıin jazǵan bolatynbyz. Biraq onyń taqyryptary kórme kótergen «jasyl ekonomıka» máselesimen shektelmeı, halyqaralyq saıasat pen álemniń geosaıası qurylymyn, qaýipsizdik strategııasy men sıfrlyq tóńkeristerdi jáne t.b. ǵalamdyq ózekti máselelerdi qamtıdy. Forýmnyń jalpy taqyryby da qazirgi jahandyq máselege jaqyndyǵymen erekshelenip: «Ymyraǵa kelý joldaryn izdestirý» dep atalypty. Búgingi álem bultartpas faktiler ǵana basymdyqqa ıe bolatyn burynǵy halinen aırylyp, aǵyndaǵan aqparattardyń áserimen týyndaıtyn neshe túrli pikirler men ýájderdiń astynda qaldy. Sonyń ózi shyndyqtyń betin shyrmap, saıası aýytqýshylyqtar men ekonomıkalyq ózgeristerdiń týýyna sebep bolyp otyr. Osyndaıda tek túpki shyndyq emes, ymyraǵa jol salatyn amaldar ǵana alǵa shyǵady. Medıa-forýmnyń ymyrany alǵa shyǵaryp, basty taqyrybyna aınaldyryp otyrǵany da sodan.
Búgingi tańda tek ymyrashyldyq jolymen ǵana kelisimge kelip, teke-tiresterdi toqtatýǵa bolatynyna álemniń kóz jetip otyr. О́ıtkeni, absolıýtti shyndyqty tabý múmkin emes. Osy joldyń durystyǵyna Eýropanyń pragmatık saıasatkerleriniń kózderi jetken, olardyń elderi uzaq jyldar boıy soǵysqan ata jaýlarymen kelisimge ymyrashyldyq jolymen kelgen. Sonyń arqasynda qazir birlese damyp, ómirdiń ózine buıyrǵan qyzyqtaryn alqaýsyz tamashalap otyr. Olar bul istiń ozyq ekendigin óz tájirıbesinen kórsetip, Taıaý Shyǵys elderine de únemi aıtyp otyrady. Alaıda, «qalaıda jeńemiz» degen ortaǵasyrlyq sanadan arylmaǵan kóptegen saıasatkerler ózderiniń halqy men jerin qanǵa bóktirip, HHI ǵasyrdyń ózinde qyrǵynǵa ushyratýda.
Forýmnyń sońǵy kúni qaralatyn «Sırııa daǵdarysy: soǵystyń sońy bola ma?» degen taqyryp naq osy máselelerdi qaýzap, ortaǵa salady. Búgingi tańda «soǵystan meniń aýylym alys, maǵan onyń qatysy joq» dep eshkim de aıta almas. Sondyqtan Sırııa janjalyn aýyzdyqtaýǵa búkil álemniń aralasýy kerek. «Terrorızmge qarsy kúreste birigip, Sırııadaǵy soǵysty aıaqtaý kerek» degen urandarmen álemdik kóshbasshylardyń talaı jıyndary ótti. Biraq qantógis áli de tolastar emes, keıde tipti ulǵaıyp, jazyqsyz beıbit turǵyndar qyrylýda.
Bul jerdegi gáp basqada ekeni kórinip tur, óz elderiniń múddesin kózdegen saıasatkerler ymyraǵa kele almaı, soǵysty toqtatýda álsizdik tanytyp otyr. Sondyqtan ymyra, tek qana ymyrashyldyq qana bárin aýyzdyqtaýǵa múmkindik beredi. Jáne ol ymyra Sırııadaǵy qarsylas toptardyń arasynda emes, uly derjavalardyń arasynda jasalýy kerek. Osyndaı oı-pikirlerdi forýmǵa qatysatyn jýrnalıster men sarapshylar burynnan aıtyp keledi. Bálkim, daǵdarysty retteý boıynsha Astana prosesine belsene qatysyp júrgen, ǵalamdyq mádenıetterdiń toǵysýy men Eýrazııanyń geosaıası ortalyǵy bolyp tabylatyn qasıetti qazaq jerinde taǵy bir ret aıtylsa, onyń durystyǵyna búkil álemniń kózi jeter degen úmit bar. Kezekti medıa-forýmnan kútiletin eń mańyzdy máseleni biri osy.
Jaqsybaı Samrat, «Egemen Qazaqstan»