Aıly túnde aqsúıek oınap, altybaqan tepken qyz-bozbalanyń dýmandy dáýiri kóz aldyńyzǵa keledi. «Astyma mingen atym buqpa qara, shań tıse aq betińe, yqqa qara», «men edim ertemenen qozy aǵytqan, sen ediń aq boz atpen oraǵytqan», «qyran búrkit ushady qyr aınalyp, qyzyl kórse, shyqpaıdy shyr aınalyp» dep úzdikken kóńil, úlbiregen sezimder legi aldyńyzdan aq kilem bolyp jaıylyp sala beredi. Oqtyn-oqtyn «oralyńnyń barynda oına da kúl» degen frazeologııalyq tirkes qaıta aınalyp soǵyp, odan ári tizbektele beredi, tizbektele beredi...
«Oralyńnyń barynda oına da kúl» sóz oralymy birshama oıǵa jeteledi. Bálkim, beıbaıan dúnıeniń uly jińgir, jigerli belesi – jastyq shaqta oınap-kúlgenniń de sókettigi bola qoımas. Alaıda, kirpik qaqqansha aqparattar almasyp, ketpen shapqansha tehnıkalar jańaratyn búgingi órkenıetti dáýirde oıynnan góri oıyńnyń, emosııadan góri erýdısııańnyń basym turýy paıdalyraq dep baǵamdaısyń.
Ǵalamdyq sarapshylardyń boljamynsha, búginde adamzat qoǵamy VUCA (Volatile – ózgermeli, Uncertain – beımálim, Complex – kúrdeli, Ambiguous – qarama-qaıshy) dep jiktelgen jahandyq jańa syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty halyqqa Joldaýynda bul ózekti máselege tereńnen toqtalyp, «álemde kezekti, Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa bastalǵanyn, bolashaǵyn aıqyndap, syn-qaterlerdi kútip otyrmastan, oǵan tabandy túrde qarsy tura alatyn halyq qana jeńiske jetetinin» aıqyndap berdi.
Kóz ilespes jyldamdyqpen almasatyn tehnologııalar, tabıǵı jáne tehnogendik apattar, sondaı-aq jahandyq demografııalyq teńgerimsizdikten týyndaıtyn syn-qaterler jıyntyǵy – VUCA-nyń apandaı aranyna túsip qalmaý úshin aldaǵy taǵdyryn erte bastan oılaǵan órkenıetti elderdiń turǵyndary keıingi jyldary joǵary bilimge degen qulshynysyn arttyryp otyr. Sońǵy 40 jylda búkil álemde stýdentterdiń sany 6 ese ósken. Boljam boıynsha 2020 jyly AQSh-ta 25-34 jas aralyǵyndaǵy stýdentterdiń sany 40%-dan 60%-ǵa deıin ulǵaımaq. Sıngapýrda keıingi 10 jyl bederinde joǵary bilim shákirtteriniń sany 22%-dan 50%-ǵa deıin artqan.
Búginde stýdentterge joǵary bilim berýdiń jahandyq úderisi burynǵy qurǵaq teorııalyq ádistemeden bas tartyp, AQSh-tyń Stenford ýnıversıtetiniń «Kremnıı alqaby» úlgisindegi úsh taǵan – bilim, ǵylym, óndiristi ózara úndestire, úılestire otyryp maman daıarlaýǵa beıimdelýde. Nátıjesinde, qazirgi ýaqytta áıgili «Kremnıı alqaby» 1,5 mln adamdy jumyspen qamtyp, Amerıka Qurama Shtattary IJО́-niń 2,2%-yn qurap otyr.
Álbette, bizdiń elimiz de «qater qashan kelesiń?» dep qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Búgingi tańda el turǵyndarynyń 50%-ǵa jýyǵy, ıaǵnı 8 mln-nan astam adam táýelsizdik tusynda dúnıege kelip, ozyq tehnologııalarmen syralǵy qurdasyndaı qatar ósip kele jatqan jańa zamannyń jastary. Qazaqstandaǵy árbir besinshi mektep derbestiktiń shırek ǵasyrynda boı kóterdi. Jalpyǵa birdeı tegin ári mindettelgen 11 jyldyq orta bilim berý júıesiniń arqasynda Qazaqstan IýNESKO-nyń bilimniń damý ındeksi boıynsha keıingi kezeńde 100 eldiń ishinde alǵashqy ondyqtan túspeı keledi.
Iаǵnı, memleket talapty jastyń tańdaý jasaýyna barlyq múmkindikti týǵyzyp otyr. Kelesi kezek jastarda. Boıda kúsh-qaırat barda asaý zamannyń jalynan myqtap ustap, zymyran ýaqyttyń shabysyna ilese ala ma, bolmasa borkemiktenip shań qaýyp qala ma, ol – ómirdegi óz tańdaýy. Tek keıin ókinip qalmaýy tıis. О́ıtkeni, bolashaqty boljaıtyn fýtýrologter endi 25 jyldan keıin kompıýterler qazirgiden myń ese jyldam jumys isteıtinin alǵa tartýda. 2029 jyly Jerden jiberilgen dybys Glıze ekzoplanetasyna jetip, ondaǵy tirshilikpen baılanys ornatylatynyn eskertýde. Al 2050 jyly robottar adamdarmen birge jumys isteı bastasa, gýmanoıdty robottar fýtboldyń úzdik oıynshylaryna aınalady dep ton pishýde. Sonymen birge, 2036 jyly adamdar qartaıý prosesin qadaǵalap otyrýǵa qol jetkizse, 2045 jyly jasandy ıntellekt meılinshe damyp, mashınalar adamdarmen báskelese bastamaq.
Árıne, bul – boljam. Biraq, biz osydan 30 jyl buryn árbirimizdiń aldymyzda kompıýter, qaltamyzda uıaly telefon bolatynyn bilgen joqpyz ǵoı. Sondyqtan, oıly jasqa «oralyńnyń barynda oqy da bil» demekpiz.
Qýat Borash, «Egemen Qazaqstan»