2000-jyldardan bastalǵan klaı-faı janry jastar men jasóspirimder arasynda óte tanymal (ókinishke qaraı, bizdiń eldiń jastarynyń arasynda emes). Klaı-faı (cli-fi) sózi «climate fiction» sózinen qysqartylyp alynǵan. «Climate fiction» – aýa raıyndaǵy ózgerister men ǵalamdyq jylyný máselelerine arnalǵan ádebıet, negizinde ǵylymı fantastıkanyń túrine jatady. 2007 jyly Den Blým atty jýrnalıst osy qysqartýdy usynǵan, al 2012 jyly tanymal amerıkalyq jazýshy Margaret Etvýd tvıtterdegi jazbasynda osy termındi qoldanyp, klımattaǵy ózgeristerdi sıpattaıtyn kitaptardy klaı-faı dep ataı bastaǵan. Sóıtip, áleýmettik jeliler osy termınniń tez taralyp, tanymal bolýyna septigin tıgizdi. Dástúrli ǵylymı fantastıkada negizinen ǵarysh, robottar, jańa tehnologııalar men ózge ǵalamsharlar týraly aıtylatyn. Jańa ǵasyr ózimen birge jańa taqyrypty da ala keldi. Adamnyń kesirinen bolyp jatqan tabıǵı ózgerister men apattar jazýshylardyń nazarynan tys qalmady. Jer planetasyndaǵy klımattyq ózgerister, qorshaǵan ortanyń lastanýy, ǵalamdyq jylyný, halyq sanynyń shamadan tys ósýi, tamaqtyń jetispeýshiligi, muhıt deńgeıiniń kóterilýi – osy jáne budan da ózge máseleler jazýshylardy tolǵandyryp, oqyrmandaryna shynaıylyq pen qııaldyń qosyndysynan týyndaıtyn túrli shyǵarmalardy usynýǵa múmkindik berdi. Ádebıettanýshylar bul janrdyń sondaı jańa emestigin de atap óter, oǵan mysal retinde Jıýl Vern shyǵarmalaryn ataýǵa bolady. Degenmen de, osy sıpattaǵy shyǵarmalar tek jıyrmasynshy ǵasyrdyń ortasynda paıda bola bastady. Brıtan jazýshysy Dj.G.Ballardtyń «Veter neotkýda» (The Wind From Nowhere) roman-katastrofasy, Margaret Etvýdt trılogııasynyń úshinshi kitaby «Esýas Addam» (MaddAddam, 2013) roman-antıýtopııasy, Paola Bachıgalýpıdiń «Sýǵa ketken qalalar» (Drowned Cities, 2012), «Kemelerdi talqandaýshy» (Ship Breaker, 2010) romandary, Sara Krossannyń «Dem al» (Breathe, 2013) romany – aǵylshyn tilinde shyǵyp, óz oqyrmandaryn beıjaı qaldyrmaǵan shyǵarmalardyń bir bóligi ǵana. «Jer betinde aýa azaısa, qalaı demalasyń? Muz dáýiri qaıta kelýi múmkin be? О́mir súrýge yńǵaıly basqa planetalardy izdeý kerek pe? Sapaly aýyz sý bárine jete me? Aq aıýlar joıylyp ketpeı me?» degen sııaqty suraqtar adamdardy ýaıym-qaıǵyǵa salyp, qapalandyrýy, ekinshi jaǵynan osy suraqtarǵa jaýap izdetip, máselelerdi sheshýge ıtermeleýi de múmkin. Tabıǵattyń bir bólshegi adamnyń qarapaıym da álsiz, keıbireýler qalaǵandaı aqyldy jáne múltiksiz bolmaýy, joǵary sanaly, uzaq ómir súretin, IQ-i óte joǵary adam týdyrý máselesi arqyly kórkem ádebıette óz ornyn aldy. Bir jaǵynan adam sanaly, aqyldy, meıirban, aldyn boljaıtyn, bolashaǵynan úmit kúttiretin pende bolǵanymen, ekinshi jaǵynan adamnyń qorqaqtyǵy, qyzǵanyshy, arsyzdyǵy, adamgershilik zańdaryn saqtamaýy, ony urpaǵy arqyly jazalaý taqyrybyna alyp keledi. Osy oraıda qazaq jazýshylarynyń ishinde osy taqyrypty erekshe kórsete bilgen Asqar Altaıdyń «Kıller saýysqan (Kókjendet)», «Kentavr», «Túsik» atty shyǵarmalary oıǵa oralady. Tabıǵat apattaryn sıpattaýǵa arnalǵan kórkem ádebıet tizimin jáne oqyrmandardyń nazaryn aýdarǵan tanymal shyǵarmalardy saralaý, bul shyǵarmalar oqyrmanǵa ǵylymdy, ásirese, jaratylystaný ǵylymdaryn jaqyndata túsetinin kórsetedi. Sonymen birge, jazýshylar qorshaǵan ortanyń problemalaryn oqyrmanǵa túsinikti tilmen jetkizip, onyń aldyn alý nemese tabıǵat apattarynyń zalalymen kúresýge jeteleıtini anyq. Bul baǵytta klaı-faı janrynyń kıno ónerinde jıi qoldanylýy da jastardyń qorshaǵan orta máselelerine qyzyǵýshylyǵyn arttyryp otyrǵany ras. Olar adamnyń kózqarasyna, oı-pikirine, keıbiriniń ómir súrý saltyna áser etip, oń ózgeristerge ákelýi múmkin. Biraq klaı-faı janryndaǵy ádebıet «Ne isteý kerek? Jaǵdaıdy qalaı ózgerte alamyz?» degen suraqtarǵa tikeleı jaýap bere almaıdy, ol tek oqyrmannyń nazaryn shyǵarmada kóterilgen máselelerge aýdaryp, ózimizdi, ózimizdiń tabıǵatqa degen qarym-qatynasymyzdy, óz ómirimizdi ózgertýge áli de kesh emes degen oı salady.
Baqytgúl SALYHOVA, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty