Buǵan Brıtan ǵalymdarynyń jemis DNK-syn uzaq jyldar boıy zertteýleriniń nátıjesi de sebepker bolyp otyr. Alaıda, ulybrıtanııalyq jazýshy-jýrnalıst, «Saga» bedeldi ádebıet syılyǵynyń ıegeri, kóptegen derekti týyndylardyń avtory Krıstofer Robbıns sál burynyraq Qazaqstan jaıly jazǵan «Qazaqstan – almanyń otany» atty kitabynda «alma men qyzǵaldaqtar otany» dep elimizge úlken baǵa bergen bolatyn. Robbınstiń Qytaı men Qazaqstan shekarasyndaǵy Tarbaǵataıdyń bıik taýlarynda, keıingi órkenıet quryǵy jete qoımaǵan aımaqtarda jabaıy alma ósip turǵany jaıly, onyń ǵalamshardaǵy alǵashqy almanyń atasy ekendigi (Malus sieversii) týraly qalam terbegendigi ájeptáýir rezonans týǵyzǵany jasyryn emes. Ǵalymnyń jazýynsha, ejelgi dáýirlerde osy óńir «Jumaq baǵy» atalǵan kórinedi.
Qazaqstannyń Qytaımen shektesetin taýly aımaǵynda eki myń metr bıiktikte ósetin bul jemistiń tuqymy áli de saqtalǵan. Djýnıper jarııalaǵan taǵy bir derek: gıbrıd jemis sanalatyn «Grennı Smıt», «Koks orandj pıppıns», «Bromlı» sekildi almanyń brıtanııalyq suryptary ejelgi zamanda Qazaqstan aýmaǵynan jetkizilgen kórinedi. 1793 jyly Iogann Sıvers Tarbaǵataı taýlarynan úlkendigi adam tańǵalarlyqtaı alma kórgendigin jazǵannan beri «Sıvers almasy» atanǵan búgingi almanyń atasynyń qandaı bolǵandyǵyn bizdiń ata-babalarymyz jaqsy bilgen... Djýnıper men Oksford ýnıversıteti bıolog-ǵalymdarynyń zertteý qorytyndylary osy kezeńge deıin alma basqa jemisterdiń aralasyp, tabıǵı býdandasý arqyly uzaq jyldar enshisinde paıda bolǵan degen jańsaq tujyrymdy joqqa shyǵardy. Ǵalym bul óńirde órkenıetten qaǵaberis qalǵan almanyń ózi búginde nebári jıyrma paıyzdaı ǵana deıdi. Kúmánmen qaraýǵa týra keledi. Bálkim, budan da az bolýy kádik. Degenmen, jabaıy qazaq almasyn zertteý áriden bastalǵanyn aıta ketken oryndy. Qazaqstandyq ǵalym, professor Aımaq Janǵalıev osynaý alty myń jyldyq tarıhy bar jabaıy almany elý jyl zerttegenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. 1941 jyly qazaq almasynyń arǵy túp tamyry jaıly doktorlyq dıssertasııa da qorǵaǵan. 1989 jyly elimizge Kornell ýnıversıtetiniń professory Oldýınkl osy kisiniń shaqyrtýymen kelip, eki apta jatyp bul jemistiń qyry men syryna taǵy da úńiledi. Kornell ýnıversıtetine oralǵasyn ol áldeneshe sensasııalyq maqalalar jarııalap, oǵan álemniń AQSh, Germanııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy sekildi memleketteri úlken qyzyǵýshylyq tanytady. Qazaqstanǵa jańa ekspedısııalar uıymdastyrylyp, jańa baǵdarlamalar qabyldanady. Almatydaǵy Botanıka jáne fıtoıntrodýksııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, jabaıy almanyń túp tamyry men býdandastyrý jolyn zertteýshi ǵalym-bıolog Tatıana Salovanyń aıtýy boıynsha, Tarbaǵataıdyń jabaıy almasy tabıǵat ana ýaqyt ótkeleginen ótkizip bergen búgingi daıyn suryp. Bul úlken istiń basynda ataqty ǵalym, akademık Vavılov tur. Kezinde baspasóz betterinde ol kisiniń jabaıy almanyń qasıeti men paıdasy jaıly ushan-teńiz ǵylymı eńbekteri jaryq kórdi, barlyq sanaly ómirin osy salaǵa arnady. Alaıda, osynaý jabaıy jemis áli kúnge deıin zańdy túrde tirkelmeı, nekesiz týǵan náresteniń kúıin keship otyrǵan kórinedi.
Tarbaǵataı taýlarynda ósetin osynaý dámi til úıiretin paıdaly jemistiń tuqymy álemge qalaı taraǵandyǵy jaıly málimetter qandaı? Zertteýshi ǵalymdar bul prosesti bıik taýlarda qonystanǵan kádimgi aıýlarmen baılanystyrady. Álbette, ósip turǵan almanyń eń táttisi men úlkenin jep toıǵan taýdyń qońyr maımaqtary tórtkúl dúnıege muny tabıǵı jolmen taratqan kórinedi. Aldymen Parsy shyǵanaǵyna jetken jemis tuqymy ósip, órkendep saıaly baqtarǵa aınalyp, Rım legıonerleri arqyly Eýropa, onyń ishinde Ulybrıtanııaǵa da qonystana bastaıdy. Sóıtip, Adamata men Haýaananyń jumaqtan jer betine kelýine sebepker boldy delinetin jemis adamzat balasynyń eń bir súıikti asyna aınalady.
Alaıda, túp tórkini ózimizden shyqqan osynaý shyryndy jemisti durys paıdalana bilmeı júrgenimiz aqıqat. Keńes Odaǵy kezinde taýly óńirlerdegi barlyq keńshar, ujymsharlardyń aýmaǵy atshaptyrym jekelegen alma baqtary boldy. Onda qanshama baǵban eńbek etti. Jemis shyryny, ártúrli qaınatylǵan tosaptar shyǵaratyn zaýyttar qarqyndy jumys istegenin kóz kórgender joqqa shyǵarmaıdy. Úkimet tarapynan alma baqtaryn kútip, baptaý úshin arnaıy qarajat bólinip, ónim kádege asyp jatýshy edi…
Búginde tátti jemistiń ornyn kórshi memleketten keletin almalar basqan. Qurt ekesh qurt ta jemeıtin ol almalar qazir tórimizge enip, dastarqanymyzdan berik oryn alǵany ras. Tabıǵı, taza jemis joqtyń qasy bolyp tur. Sıvers almasyn da, aportty da armandaýdan basqa amal joq. Tek, Tarbaǵataı taýlarynyń kúngeı bókterindegi aýyldarda ǵana dámi til úıirer bul jemispen qaýysha alasyz.
Berikhan Taıjigit
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdany