Bes qundylyq, tórt taǵan hám úsh qýattylyq

О́rkenıet tarıhynda rýhty halyq qana jasampaz bolmaq. Búgingi jahandaný zamanynda ekonomıkalyq, ınnovasııalyq damý men órkendeý keńistiginde adamzat balasyna rýhanı jańǵyrý men ómir súrý – basty ustanym, berik qaǵıdat bolýy kerek. Ulttyq sanamyz, ulttyq oı-paıymymyz isimizden ozyq bolyp, ıgilikti de tabysty eńbekterimizden buryn jańǵyryp otyrýǵa tıis. Ulttyq rýhanı qundylyqtardyń qaınar kózi – til, din, dil, salt-dástúr, tarıh ekeni barshaǵa aıan. Ulttyq qundylyqtardyń bas­ty mazmuny – bilim men biliktiń, tárbıe men taǵylymnyń ushtasqan tiregi. Osy rette Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty ma­qa­lasy Qazaq eliniń jahandaný álemin­de rýhanı damý jolynda basty baǵdar bola­ty­ny sózsiz. Qazir eń bastysy, ulttyq birtu­tas­tyǵymyz men biregeıligimizdi saq­taý­da ózekti jumystar atqarylýy qajet. Birinshiden, ulttyq sana-sezim kók­jıegin keńeıtý maqsatynda ulttyq oılaý­dyń fılo­sofııalyq mazmunyn bilýimiz kerek. Jań­ǵyrý sıpatynda ulttyq qundylyq­tary­myzdyń qoǵamǵa jat, eskirgenin yǵystyryp, ult bolmysyna qajettisin nasıhattaǵanymyz durys bolady. Ekin­shiden, ultymyzdyń bilim­diligi men bilik­tilik mazmuny. Asa bilim­dar ult qana ult qundylyǵyn saqtap, álemdik keńistikte ulttyq parasatyn kórsete alady. Sonyń biregeıi – ulttyq til qudireti. Til – ulttyq tiregimiz, rýhanı kúsh-qýatymyz, ult aıby­ny, ultjandylyq sezimin shyńdaıtyn qural ekeni barshamyzǵa belgili. Búgin qazaq tiliniń qadir-qasıetin tek qazaq ulty ǵana bilip, qazaq qana nasıhattap qoımaý kerek. Qazaq eliniń rýhanııattyq qýaty Qazaq elinde turatyn barlyq ulttardyń qazaq tilinde sóılep, qyzmet jasap, sheshendigin tanytatyn basty kórsetkish bolǵany abzal.  Ýaqyt aǵymy ózgerse de, adam bolmysy­nyń adamgershilik tabıǵaty ózgermeýge tıis. Qaı ýaqytta bolsa da adam jany ımandylyq pen izgilik úshin, adaldyq pen ádil­dik úshin, bilimdilik pen rýh­tyń bıiktigi úshin ǵumyr keshý kerek. Bul – Qazaq eli úshin basty us­tanym. Búgingi tańda Qazaq eli ur­pa­ǵy­nyń tárbıesi – otbasy men qo­ǵam tárbıesi dep bilýimiz qajet. Ata-baba murasy men ulty­­myz­­dyń ulylyǵyn saqtaý úshin bes qun­dy­­lyqty, taǵylymdy tárbıe berý úshin tórt taǵandy, rýhyn bıik ustaý úsh qýattylyqty bilýimiz kerek.  Bes qundylyq – birinshiden, kórikti oı­dan kórkem sóz týdyratyn ana tilde sóı­leý, til tazalyǵy men til mádenıetin saq­taý. Ekinshiden, ımandylyq ısharasynyń uıyt­qysy – ulttyq dinniń durys nasıhaty. Úshin­shi­den, umytylyp qalǵan salt-dástúri­mizdi durys jańǵyrtý, ulttyq as-sý, zerger­lik óner, qusbegilik, atbegilik, ulttyq-tur­mys­tyq dástúrimizdi úıretý, nasıhattaý. Tórtin­shi­den, dil, ıaǵnı ulttyq bolmys tabıǵaty saqtalý qajet. Besinshiden, Qazaq eliniń ata-baba tarıhynyń durystyǵy men burystyǵyn anyqtap, aıtylmaǵan, jazylmaǵan tarıhtyń aqtańdaq betterin urpaqqa oqytý jáne bilý. Taǵylymdy tárbıeniń tórt taǵany: 1) Ata-anaǵa qurmet jasaý arqyly – úlkendi syılaý, otbasyn saqtaý. 2) Jaqsynyń sózin tyń­daý, sulýlyqty seziný, ónerdi súıý, kór­kem ádebıetti oqý. 3) Adal eńbek etý, bilim men ǵylymǵa qushtarlyq, jańalyq jar­shy­sy bola bilý. 4) Bildim demeı, bilgim kele­di deýmen ómir súrip, ár ýaqytta dúnıe tylsy­my men qupııasyn bilýge qushtar bolý.  Ulttyq rýhtyń úsh qýat kózi: 1) Ulttyq ar-namys ár ýaqytta oıaý, jalyndy jigeriń shoq bolyp tursyn! 2) Ult joqtaýshysy bol, ulttyq tektilikti saqta! 3) О́rkenıet­ti­lik­ten qalmaı, Qazaq eliniń ulttyq bol­mysyna qosar eńbegiń zor, qaǵıdatyń anyq, bilimdiligiń bıik bolsyn!  Al endeshe, ulttyq dúnıetanymymyz­dan adaspaı, ózimizden bastap, ózgelerge úlgi bolar ıgilikti istiń basynda bolaıyq, bıik bolaıyq! Ulttyq qundylyqtar jáne jalpyadamzattyq gýmanızm tuǵyrynda Qazaq eliniń jas urpaǵyn tek ulttyq bilim men álemdik mádenıet tutastyǵynda bilim berip, taǵylymdy tárbıeleı alsaq qana Ult táýelsizdigi máńgi bolmaq!  Aıman ZEINÝLINA, S.Toraıǵyrov atyndaǵy PMÝ-diń qazaq tili kafedrasynyń meńgerýshisi