Altyn besik

Ejelgi dástúrimizdegi kindik sheshe tań­daý, besik jyrynyń rýhynda tár­bı­eleý, til syndyrý hám ustartý, sa­namaqty úıretý, taıǵa mingizip, aıda­ry­nan jel esip, at oınatar, dalany dúbirleter er bolar ma ekensiń deý, janýarlar men qustardyń, tórt tú­lik ataýlynyń dybys shyǵarý erek­she­likterin úıretý, uıańdyqqa baýlý, úl­kenge izet kórsetý jáne qarııany at ús­tinen túsirip alý, kisi aldyn kespeý, bet jyrtyspaý, «qýsynyp sóılemeý, qul­shynyp jemeý» sııaqty jaqsy qa­sı­etterdi bolmysyna darytady.  О́mirdiń bazary, qyzyqty tirshiliktiń, halyq tiliniń ejelgi kenishteriniń qa­sı­et­ti ordasy – aýyl. Án óneri, aıtys óne­ri, ertegishilik, dastanshyldyq, jyr­shy­lyq, oıynshylyq, at báıgesi, balýan kúresi – aýyldyń rýhanı kelbetin aı­qyndaıdy. Iа bolmasa ulttyq salt-dás­túrler, oıyn-saýyqtar, meıramdar, turmystyq ádet-ǵuryptar, ydys-aıaq­tar, kıim-keshekter, at-ábzel, úı janý­ary ataýlary, oıý túrleri, ásemdik buı­ymdary, ulttyq taǵamdar, kıiz úı aýyl beınesin elestetedi.  Negizinde, HIH ǵasyr basynda ınje­ner I.Shangın Nura boıynda sho­ǵyr­lan­ǵan 4 myń kıiz úı kórgenin jazǵan. Esil-Nuradaǵy «Toǵanastyń 92 kólinde qa­lyń el bolǵan. Qazaq aýylynyń sá­ý­leti qandaı deseńizshi! Bular aýyl ba­lasynyń ult tarıhyna, dástúrli má­de­nıetine, etnografııasyna qatysty bi­lim-biligin tolyqtyryp baıytady. Bir mysal. 10-12 úıi ǵana bar shap-shaǵyn aýylda Shákárimniń shejiresin eshkimge tis jarmaı oqıtyn ózi ápendi, ańqaý, maıdanger Qabdesh aqsaqal: «Mıym shaǵyp, kózim qaraýytyp, qulaǵym shýyldap, ókpem syryldap, júregim qaǵyp, asqazanym kúıip, tizem qaltyrap, baltyrym syzdap, segizkózim siresip, ta­banym qyzyp» dep, neshe alýan fra­zeologızmderdi tizetin-di. Qabyl deı­tin atamyz kóripkel, ertegishi edi. El aby­zy Áýtálip tutas aýyldyń janashyr, qaıyrymdy qamqory boldy. O kisi attyń ústinde júrse de ákem ká­de­li sybaǵasyn maǵan aparǵyzatyn. Ja­ryq­tyq, tógildirip batasyn berýshi edi.  Qazaq: «Jylqynyń eti de – jel, súti de – jel, ústi de – jel» dep qurmettegen. Aq aýyldyń sáni joq,Toptalyp jylqy úıez­dep, Noqtaly qulyn kúıezdep, Tar­t­qan jeli bolmasa, − degen Dýlat Ba­ba­taıulynyń lebizinde aýyl ajary aı­qyn órnektelgen. Myńdy aıdaǵan qa­zaqtyń ataqty baılary biróńkeı aqboz, ne biróńkeı qarakók, ıa bolmasa biróńkeı súlik qaradan jınaǵan, iriktegen. Sebebi, baıtaq dalanyń óńin teńizdeı tolqyǵan boıaý-tústermen kelistire túsý maqsatynda. Bu da aýyl balasyn tańǵajaıyp bir kórkemdik kózqarasyn qalyptastyrady emes pe.  Aýyl balasy – «jalań aıaq jar ke­ship, qyzyl aıaq qyr keshken» tabıǵat per­zenti. Jastaıynan jaratylys sy­ryna, úlkenderdiń tájirıbesine ortaq­tasady, halyq tilinen sýsyndaıdy. О́simdikter álemimen, jándikter dúnıesimen etene jaqyndasady. Kóredi, ustaıdy, kóńiline túıedi. Zadynda, qazaq tilinde bes myńdaı ósimdik ataýlary bar. Aıtalyq, Kókshetaýdyń Abylaı han áýleti qonystanǵan Elikti taýynyń Jińishke atalatyn toǵaıynda tórt túlik súısinip jeıtin shóptiń 50 túri bar eken. Osylardy qazaq qoǵamynyń balaýsa balǵyndary bilip ósti, qasıetterin aıyra bildi.  Aýyl balasy ystyqqa da, sýyqqa da, ashtyqqa da, eńbektenýge de aıryqsha tó­zimdi. Ári kórgish, ári sezimtal! Zat­ty­lyǵy qandaı! Sahna sańlaǵy Serke Qojam­qu­lov­tyń: «Týǵan jerim – meniń tuńǵysh te­atrym. Osynda talaı shyǵarmaǵa keı­ipker bolarlyq neshe túrli adamdar boldy... Aýyldastarymnyń minez-qul­qyn, júris-turysyn, sóıleý mánerin, dra­ma­lyq notasyn úırendim, sabaq aldym. Solardy aınytpaı jasaýǵa, daýystaryn dál salýǵa tyrystym» degeni bar.  Bul kúnde ataqtylar týǵan aýyl­dardyń taǵdyry oılandyrady. Bes myń jyldyq tarıhy bar Botaı, Keńes Odaǵynyń Batyry, akademık Málik Ǵabdýllın týǵan Qoısalǵan, akademık Ebineı Bóketov dúnıege kelgen Daǵanaty, memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri Kákimbek Salyqov tý­ǵan Eńbek jáne basqa da aýyldar, Abaısha aıt­qanda, «elsiz jer de turǵandaı haqqa múl­gip». Beıimbet Maılın «Gúldense aýyl – gúl­denemiz bárimiz!» dep málimdegen-di. Endeshe, respýblıka aýmaǵynda altyn besik aýylǵa jan-jaqty qamqorlyq jasaý, ahýalyn jaqsartý – aýyl balasyn, ıaǵnı adam kapıtalyn órkendetý degen sóz!