Sana jańǵyrmaı, qoǵam serpilmeıdi

«Elimiz jańa tarıhı kezeńge aıaq basty. Men jyl basyndaǵy halyqqa Joldaýymda Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy bastalǵanyn jarııaladym. Osylaısha biz qaıta túleýdiń aıryqsha mańyzdy eki prosesi – saıası reforma men ekonomıkalyq jańǵyrýdy qolǵa aldyq.

Bizdiń maqsatymyz aıqyn, basym­dylyǵymyz belgili. Ol – álem­degi eń damyǵan 30 eldiń qata­ryna qosylý. Atalǵan eki jańǵyrý prosesiniń de naqty maqsat-mindetteri, basym­dylyqtary men oǵan jetkizetin jol­dary bar. Men kózdegen jumys­tarymyzdyń bári der ýaqy­tynda jáne barynsha tıimdi júzege asatynyna senimdimin. Biraq oı­laǵanymyz oryndalý úshin munyń ózi jetkiliksiz.

Maqsatqa jetý úshin sana­myz­dyń isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady», dep Prezıdent alǵa basýymyzdyń alǵysharttaryn atap kórsetti.

Sana jańǵyrmaı, qoǵam ser­pil­meıdi. Álemdik básekelestikke qabilettilik jahandaný úrdisine bilim­men, ozyq tehnologııalarmen, qoǵamnyń kemeldengen sıpaty­men, jańasha oılap, eńbek ete bilý­men, osy zamanǵy aqparattyq tehno­logııalardyń tilin taýyp, uly kóshtiń dodasyna shynaıy qo­syla alýmen erekshelenedi. El­basy bes ınstıtýttyq refor­ma aıasynda Ult josparynyń naqty qadamdaryn jáne ony júzege asyrý joldaryn usynǵan kezde elimizdiń memlekettik ınstı­týt­tary ony is júzinde bekemdeý­diń naqty is-áreketterin qolǵa aldy. Máselen, Joǵarǵy sot «Zań ústemdigin qamtamasyz etýge qa­tysty» quqyqtyq jańǵyrýlardyń zańdy júıesin qalyptastyrýǵa jolbasshylyq jasady. Qazaq­stan­nyń Úshinshi jańǵyrýyn pash etken Elbasynyń bıylǵy dás­túrli Joldaýy osy atqarylǵan jumys­tardy jańa satyǵa baǵyttady. Eli­mizdiń ekonomıkalyq damýynyń jahandyq básekelestikke qabilet­tiligin arttyrýdyń joldary, san­dyq tehnologııalarǵa negizdel­gen ekonomıkalyq ósimniń jańa mo­deline kóshýdiń maqsat-mindetteri aıqyndaldy. Endi, mine, Úshinshi jańǵyrý talaptaryn oryndaýdyń ózegi retinde buqaralyq oı-sana­nyń jańǵyrýy, rýhanı túleý baǵ­darlamasy usynylyp otyr.

Búginde barsha quqyqtyq jańǵy­rýlardyń kóshbasshysyna aınalyp otyrǵan memlekettik bıliktiń sot tarmaǵy rýhanı jańǵyrý baǵdaryn zor serpilispen qarsy aldy. Zama­nynda qyzyl tildi ádilettiń almas qylyshyna aınaldyryp, oramdy oıdyń otyn mazdatqan ádil bıler halyqtyń rýhanı kósemi de bola alǵan edi. Bılerdiń sol qasıetiniń jańaryp qaıta túler kezeńi bastaldy dep otyrmyz.

Sýdıalar zańdy bilip, qoldana alýymen ǵana emes, ulttyq salt-sana men dástúrdi de ustana otyryp, zań qoldanysyna jarastyra bilýimen de erekshelene alýy tıis. Búginde sottar qoǵamdaǵy shıelenistik ahýaldy seıiltýdiń bitimgershilik, kelisim ınstıtýttaryn damytýǵa aıryqsha bet burdy. Daýdy sotqa jetkizbeýdiń, sotqa deıingi rásimder aıasynda sheshýdiń mol múmkindikterin maqsatty túrde paıdalana bastady. Oǵan elimizde bitimgershilik rásimderin qoldanýdyń zańdy tetikteriniń jasalýy da qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Daýlardy medıasııa tártibimen sotqa deıingi retteý jónindegi qanatqaqty jobalar synaqtan ótkizilip jatyr. 2016 jyldan bastap qoldanysqa engen jańa Azamattyq prosestik ko­deksinde «Sot medıasııasy» uǵymy paıda boldy. Tipti «Daýlardy sot­tan tys retteý» dep atalatyn jańa taraý qosyldy. Munyń bári bitim­gershilikke, kelisim men tatýlyqqa, ulttyq birlik pen tutastyqqa, aqyl men sana ozyqtyǵyna, ulttyq salt-dástúr men jón-joralǵylar saltanatyna, aqyl men parasat bıigine bastaıtyn izgi qadamdar.

Ár eldiń azamattyq zańdarynyń ózi sol halyqtyń bir kezdegi jalpy jurt tanyp, moıyndaǵan ádet-ǵuryp, jón-joralǵylarynan bas­taý alǵandyǵyn eskeretin bolsaq, sot bıligi zań men rýhanı qundy­lyqtardyń arajigin jymdastyryp, kelisim pen túsinistikke baǵyttaýǵa birden-bir qolaıly jáne múddeli júıe. Bitimgershilik rásimderin qoldanýda el ishinde bedeli bar tulǵalardy neǵurlym belsendi paıdalanyp, ultymyzdyń bu­ryn­nan bar aqsaqaldyq dástúr­lerin jańǵyrtýdy da qoldaı­tyn­dyǵymyz sondyqtan.

Danalyq – tot baspaıtyn aı­ryqsha qundylyq. Qazirgi bitim­ger­shilik rásimderinde de osy zaman­ǵy ozyq ıdeıalar ǵana alynyp qoımaı, oǵan ulttyq rýh pen bılik taǵylymdarynyń el erekshe­likterine saı synnan ótken ozyq tájirıbeleri dem berse ıgi.

Elbasy bıylǵy Joldaýynda birin­shi basymdylyqty tehnolo­gııalyq jańǵyrtýǵa, sıfrly teh­nologııany qoldanýǵa berdi. Rýha­nı jańǵyrý qujatynda osy maqsat tereńdetilgen.«Bolashaqta ult­tyń tabysty bolýy onyń tabı­ǵı baılyǵymen emes, adamdar­dyń básekelik qabiletimen aıqyn­dalady», dep atap kórsetti onda. Ol degenińiz, Mem­­leket basshysy aıtqandaı, kom­pıý­terlik saýattylyq, shet tilderin meń­gerý, mádenı ashyqtyq jáne bas­qa­lary.

Ozyq tehnologııalardy qol­da­nysqa engizý jóninen sot júıesi jolbasshylyq tizginin bekem ustap otyr deı alamyz. Búginde azamattar «Sot kabıneti» servısi ar­qy­ly sotqa júginip, Internet jelisi arqyly onyń sotta qaralý barysyn baqylap otyra alady. Sot prosesterin qosymsha ýa­qyt pen qarajat shyǵyndamaı-aq qashyqtyqtan beınekonferens­baılanys arqyly ótkizýge bolady. Joǵarǵy sottyń saıty Qazaq­standaǵy memlekettik organdar saıt­tarynyń úzdigi bolyp tanylyp otyr. Basqa da qoldanysqa engi­zilgen jańashyldyqtar jetkilikti.

Rýhanı jańǵyrý týraly ma­qalasynda Memleket basshysy elimizdiń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damý jolymen jú­retindigi týraly oılaryn ortaǵa sala kele: «О́tken HH ǵasyr hal­qymyz úshin qasiretke toly, zo­balań da zulmat ǵasyr boldy. Birinshiden, ulttyq damýdyń yqylym zamannan jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúıretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi tańyldy. Ekinshiden, ultymyzǵa adam aıtqysyz demografııalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jalǵasyp jazylmaı keledi. Úshinshiden qazaqtyń tili men mádenıeti qurdymǵa kete jazdady», dep aıtty.

Orys jazýshysy Andreı Bıtovtiń «Adamzattyń ómirinen ádebıetti alyp tastasań syqyrlaǵan qarý men syldyrlaǵan tıyn ǵana qalady», degen qanatty sózi bar. Sol sııaqty, ekonomıka men saıasatqa da ulttyq rýhanııat qundylyqtary óń berip, astasyp jatýy kerek. Sonda ǵana ulttyq kod saqtalady. Elbasy aıtqandaı, «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy».

Bek ÁMETOV, Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy