Solardyń ishinde qazaq tiline kórikti de jarasymdy myńdaǵan termındik ataýlar, balama sózder engizgen úzdik aýdarmashy, bilimdar, zeıin-zerde aınasy ózgeshe Islám Jarylǵapov (1917-1991 j.) leksııasy bolatyn. Ol sóz tarıhyn, tórkinin, symbatshylyǵyn, qoldaný mánisin tereń talǵampazdyqpen, asqan tapqyrlyqpen, ıaǵnı logıkalyq, kórkemdik-estetıkalyq turǵydan naq-naǵymen, taqta-taqtasymen bajaılap baıyptaıtyn. Jáne de ulttyq sana, ulttyq til, ulttyq ǵylym tárizdi bir-birimen sabaqtas, rýhtas uǵymdardyń syryn tereń túsingen ol alýan tildegi sózdikterdiń astaryn aqtaryp, árbir sóz-uǵymnyń, termındik ataýdyń jumbaq qupııasyna shuqshıyp, kózin jetkizgen soń ǵana belgili bir túıin, tujyrym jasaıtyn. Sóz zergeriniń:
«Arman kóp toımaımyn, Tolǵanbaı qoımaımyn. Tilimniń, elimniń Tirligin oılaımyn. Abaıdyń ózindeı, Sákenniń júzindeı, Muhtardyń sózindeı, Ana tili aman bol, Anamnyń kózindeı», – degen raýshan tilegi ult tiline degen tap-taza, móp-móldir shynaıy mahabbatyn ári oı-parasatyn jarqyn túrde sıpattaıdy.
Darhan darynnyń túıdek-túıdek oı-tolǵanystarynan, bilgir tanymynan týǵan mynadaı maǵynaly sózderin eske túsireıik: ǵarysh (kosmos), ǵaryshker (kosmonavt), dúnıetanym (mırovozzrenıe), sýretker (hýdojnık), órkenıet (sıvılızasııa), basylym (ızdanıe), kórermen (zrıtel), qoıylym (postanovka), baspager (ızdatel), qalamger (master pera), oqyrman (chıtatel), ónerjaı (dom tvorchestva). Nemese ádebı tilimizge ábden sińisti bolyp ketken balmuzdaq, aıaldama, ǵalamshar tárizdi kórkem sıpatty, zatty sózderi qanshama!
Jazýshy Safýan Shaımerdenov «Islám týyndatqan sózder», «Súzgish jazýshy» deıtin baıyptamalarynda Islám Jarylǵapov ónernamasyn, sheberlik sabaqtaryn áserli baıandaǵan. Negizinde, Islám aǵa Jarylǵapov kókeıindegisin, júrek qazynasyn qyzǵanbaıtyn, yqylas tanytsań aıtýǵa, túsindirýge áste jalyqpaıtyn, ýaqytyn da aıamaıtyn aqpeıil myrza jan edi. Sózdiń mánisin jyǵa túsinip, durys qoldanýǵa baǵyttaıtyn.
Sóz óneri degenimiz – ǵajaıyp bir qasıetti álem. Onyń maǵnaýı, ǵıbrattyq, sýrettilik, órnektilik, mazmundyq, qanattylyq, syrshyldyq, ósıettik, poezııalyq qyrlary ólsheýsiz. Sondyqtan da sóz tamyrshysy bolý, taný, saralaý – Islám Jarylǵapovqa buıyrǵan taǵdyrdyń násip-kásibi. Bul oraıda ǵajapstan (strana chýdes), baǵystan (strana schastıa), ǵaryshstan (strana kosmosa) deıtin sózder sulýlyq pen tapqyrlyqqa bólengen.
Islám Jarylǵapovtyń shyǵarmashylyq ómirbaıany haqynda kesek eńbek jazǵan jýrnalıst, jazýshy О́tesh Qyrǵyzbaıdyń kórsetýinshe, ol qazaq ádebı tiliniń úıirine myńdaǵan sózderdi sátimen qosqan. «Rımdi – Rým, Gresııany – Grekııa dep jazý durys» deıtin. Jáne «ov» týrasynda aıtqanda, meniń famılııamda «ov» joq qoı, «Jarylǵapuf» dep jazatyn.
Bir sózben aıtqanda, Islám Jarylǵapov – jazý mádenıetine, sóıleý sheberligine meılinshe yjdaǵatpen mán berip, qazaq tiliniń sózdik qoryn qorlandyryp baıytqan ónerpaz. Bul rette ony ámbebap oqymysty-fılolog deýge tolyq haqymyz bar. Ol japon tilin de jaqsy bilgen-di. О́z zamanynyń ataqty adamdarymen de syılas, syrlas bolǵan-dy. Atap aıtqanda, Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov, Álkeı Marǵulan, Sáken Seıfýllınniń sulý jaratylysyn súısine áńgimeleıtin. Jeke kitaphanasy óte baı edi. Kóńildi sátterde: «Abaı oqyǵan Dreperdiń «Eýropanyń eseıý tarıhy» atty fılosofııalyq eńbegi meniń qolymda» deıtin-di.
Zadynda, sóz týyndatýshy Islám Jarylǵapovtyń qazaq tiline qosqan tolaǵaı jańalyqtary, shamshyraqtaı oı-sóz jemisteri «Túbi tereń sóz artyq, bir baıqarsyz» dep Abaı aıtqandaı, jańasha tanym, jańasha paıym turǵysynan ǵajaıyp syr-sıpattarymen jarqyraı bermek. Onyń tárjimashylyq daryny men tájirıbesi, ásirese, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný jáne fılologııa ǵylymdary boıynsha qazaq tilinde 100 jańa úzdik oqýlyq jasaý men ulttyq aýdarma isinde aıryqsha serpin darytary sózsiz.
Negizinde, ulttyq tóltýma termınderdi salıqalylyqpen týyndatý jáne halyqaralyq termınderdi oryndy qoldaný – sarabdal bilimdarlyqty, tilge degen sezimtaldyqty qajet etedi.
Serik NEGIMOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri