Agrarlyq keshenge aýqymdy qoldaý

Qazaqstan Táýelsizdik jyl­darynda ag­roóner­ká­siptik keshenniń barlyq sala­la­ryn qaıta qu­rý­dyń aýyr jo­lyn bastan keshti. Osy ýaqyt ara­ly­ǵynda agroónerkásiptik keshen kásip­oryndary jekeshelendirý, keıin qar­jylyq ońaltý, sondaı-aq dármensiz sharýashylyqtardyń bankrottyǵy úrdisterin ótti. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń ót­peli kezeńindegi quldyraýy Qazaqstanda basqa eldermen salystyrǵanda erterek eńse­ril­di. 1999 jyldan bastap agrarlyq sektor turaqty qar­qynmen damyp keledi. Buǵan birshama deńgeıde júrgizilip jatqan agrarlyq saıasat pen tıisti qarjylyq qoldaý yq­pal etti. Agroónerkásiptik keshendi qoldaý kólemi ótken onjyl­dyq­ta ǵana is júzinde 20 esege ulǵaıyp, 2010 jyly 235,5 mlrd. teń­geni qurady, onyń 20%-y derlik ne­mese 44,4 mlrd. teńgesi sýbsı­dııa­nyń úlesinde. Aǵymdaǵy jyly agro­ónerkásiptik keshendi memlekettik qol­daý kólemi 223,4 mlrd. teńgeni, onyń ishinde, sýbsıdııalar – 33,9 mlrd. teńgeni qurady. Sońǵy jyldary agrarlyq salany memlekettik qoldaý tetikteri aıtar­lyq­taı ózgertilip, olarǵa yntalan­dy­rýshy baǵyt berildi. Osynyń arqa­syn­da, aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna ınvestısııalar ulǵaıý­da. Osylaısha, eger 2000 jyly sala­nyń negizgi kapıtalyna ınvestısııa kólemi 8,2 mlrd. teńgeni qurasa, 2010 jyly 83,5 mlrd. teńgeni qurady nemese 2000 jylǵa qaraǵanda 10 ese artty. Nesıe berý baǵdarlamalary sheń­be­rinde aýylsharýashylyq taýar­la­ryn óndirýshilerdiń qajettilikterine baǵdarlanǵan egis jumystaryn júr­gi­zýge, aýyldyq tutyný kooperatıvterine jeńildetilgen nesıe berý, aýyl­sharýashylyq tehnıkasy men tehno­logııalyq jabdyq lızıngi, aýyldyq nesıe seriktestikteri júıesi, shaǵyn nesıe berý, astyq qolhattary jáne olardy kepildik retinde paıdalaný sekildi qarjy quraldarynyń júıesi qalyptasty. Olardy iske asyrýǵa jetekshilik etý búginde quramyna jeti maman­dan­dyrylǵan uıym kiretin «QazAgro» ulttyq holdıngine berilip otyr. «Qaz­Agro» ulttyq holdıngi» AQ-tyń qyzmet etý kezeńinde agrarlyq salaǵa barlyǵy 762,3 mlrd. teńge jumsaldy, onyń ishinde bıýdjettik qarajat 22,5% (171,2 mlrd. teńge), óz qara­ja­ty – 18,3% (139,6 mlrd. teńge), tar­tyl­ǵan qarajat – 36,5% (278,1 mlrd. teńge), Ulttyq qordyń qarajaty 22,7% (173,4 mlrd. teńge) quraıdy. Ult­tyq holdıng agroónerkásiptik keshendi nesıelendirýge 500 mlrd. teń­gege jýyq qarajat jumsady. Osy­nyń barlyǵy belgili jetistikterge qol jetkizýge jáne ishki rynoktaǵy jaǵ­daıdy turaqtandyrýǵa múmkindik berdi. Aýyl sharýashylyǵy ónimi men ony qaıta óńdeý ónimderiniń eksporty soń­ǵy 10 jylda 3 esege ulǵaıdy, un eks­porty boıynsha biz sońǵy tórt jyl boı­yna álemde jetekshi oryndy ıelenip, jyl saıyn shamamen 3 mln. tonna un (astyqqa shaqqandaǵy) eksport­taı­myz. Astyq eksportynyń kólemi jy­ly­na shamamen 5-7 mln. tonnany qurap otyr. Mal sharýashylyǵy salasynda 90-jyl­dardyń aıaǵynda óndiristik kór­setkishterdiń tómendeýin eńserýge qol jetkizildi. Sońǵy 10 jylda bul sala aýylsharýashylyq maldary men qus­ta­ry­nyń sany jaǵy­nan da, ónim óndirisi jaǵynan da ósimge ıe. Osy kezeń ishinde mal men qus ba­synyń, sondaı-aq mal sharýashylyǵy óniminiń ortajyl­dyq ósimi orta eseppen 5%-dy qurady. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn qaıta qalpyna keltirý, otandyq taýar óndirýshilerdegi aýylsharýashylyq maldarynyń jáne qustarynyń ónim­di­ligin ulǵaıtý maq­sa­tynda 1998 jyldan bastap respýb­lı­kalyq bıýdjetten asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn qoldaýǵa sýbsıdııa bó­li­ne bastady, bul rette memlekettik qol­daý asyl tuqymdy tól, buqa ury­ǵy­nyń, asyl tuqymdy jumyrtqanyń qu­nyn arzandatýǵa baǵyttaldy. 1998 jyly kórsetilgen sharalardy qarjy­lan­dyrýǵa 159,3 mln. teńge kóleminde sýbsıdııa bólingenin, al búgingi kúni atalǵan baǵdarlamanyń bıýdjeti 5080,3 mln. teńgeni quraıtynyn atap ótý qa­jet, bul óz kezeginde respýblıkamyzda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn mem­lekettik qoldaýdyń eleýli ósip otyrǵanyn kórsetedi. Respýblıkamyzda asyl tuqymdy baza ulǵaıýda, eger 2000 jyly respýb­lı­ka­myzda 209 sharýashylyq sýbektiler bazasy bolsa, al búgingi kúni sýbek­ti­ler sany 720-ǵa jetti nemese 3 esege ósti. Asyl tuqymdy ónimdi (mate­rıal­dy) sýbsıdııalaýdyń arqasynda asyl tuqymdy tóldi satý 10-15%-ǵa ósti. Asyl tuqymdy maldyń úles sal­maǵy ósýde, eger 2000 jyly jalpy mal basyndaǵy asyl tuqymdy iri qara maldyń úles salmaǵy 3,2% bolsa, 2011 jyl­dyń 1 qańtaryna bul kórsetkish 6,1%-dy qurady, qoı 3,5%-dan 12,1%-ǵa, shoshqa 1,4%-dan 13%-ǵa, jylqy 1%-dan 6%-ǵa ulǵaıdy. Sapaly mal sharýashylyǵy óniminiń óndirisin arttyrý, orta-iri taýarly ón­dirister qurý jáne sonyń negizinde ım­porttyń úlesin tómendetip, ishki ry­nok­ty qamtamasyz etý maqsatynda 2006 jyldan bastap mal sharýashylyǵy óni­min óndirý úshin paıdalanylatyn qu­ra­ma­jemniń jáne mańyzdandyrylǵan azyq­tyń qunyn ishinara (45%-ǵa deıin) arzandatýǵa baǵyttalǵan bıýdjettik baǵ­darlama iske asyrylady. 2006 jyly tek qus etin óndirý sýbsı­dı­ıa­la­nyp, oǵan 1000,0 mln. teńge bólingen bolatyn. Búgingi kúni bul baǵdarlama sıyr etin, shoshqa etin, broılerlik qus etin sýbsıdııalaýdy, sút, qymyz, shubat, bııazy qoı júnin jáne taýarlyq ju­myrtqany óndirýge ketken shyǵyn­dar­dy ishinara óteýdi, sondaı-aq iri qara maldy azyqtandyrý úshin paıda­la­nylatyn shyryndy jáne kesek azyq­tyń qunyn ishinara arzandatýdy kóz­deı­di. Osylaısha, bıýdjettik baǵdar­lamany qarjylandyrý kólemi ony iske asyra bastaǵan kezben salys­tyrǵanda 17 ese ósti. Kórsetilip jatqan qarjylyq qol­daý arqasynda sýbsıdııalaý baǵdar­la­masyna qatysatyn aýylsharýashylyq qurylymdarynyń mal sharýashylyǵy ónimin óndirý kólemi ósti. Mysalǵa: sıyr eti 3 esege ósti (2007 jyly 9,5 myń tonna óndirilse, 2010 jyly bul kórsetkish 28,5 myń tonnany qurady). Shoshqa eti 4,8 myń tonnadan 2010 jyly 16,2 myń tonnaǵa deıin nemese 2 esege ósti. Qus eti 3 esege, 26,6 myń tonnadan 94,9 myń tonnaǵa deıin ósti. Ta­ǵam­dyq jumyrtqa 1973,0 mln. danadan 2008 jyly 2297,5 mln. da­naǵa deıin nemese 116,4%-ǵa ósti. Sondaı-aq, aýylsharýa­shy­lyq qurylymdaryndaǵy mal­dyń jáne qustyń ónimdiligi jo­ǵa­ry­lady. Eger, 2008 jyly soıýǵa ótkizilgen iri qara maldyń ortasha salmaǵy 332 kılo bolsa, 2010 jyly 350 kılo boldy. 1 sıyrǵa eseptegende sút saýy­lymy 2851 kılodan 3 286 kıloǵa deıin joǵa­rylady. Qazaqstannyń táýelsizdigi jyl­da­ry tamaq ónerkásibinde onyń ári qa­raı betalysy men damý dınamıkasyn aldyn-ala anyqtap bergen mańyzdy qurylymdyq ózgerister boldy. Bul sala óńdeletin ónerkásip qu­rylymy­nyń besinshi bóligin qu­raı­dy. Tek 10 jyldyń ishinde ortasha jyl­dyq ósý qarqyny 8-10%-dy qurady. Bul ishki ry­noktaǵy negizgi azyq-túlik taýar­la­ry­­nyń úles salmaǵyn aıtar­lyq­taı dá­re­jede ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. 2003-2011 jyldary aýylsharýa­shylyq ónimderin qaıta óńdeıtin ká­siporyndarǵa respýblıkalyq bıýd­jetten 18,6 mlrd. teńgeden astam qara­jat bólindi. Atalǵan qarajat qaıta óńdeýshilerdiń qarjy ınstıtýttary­nyń nesıeleri boıynsha tóleıtin syı­aqy mólsherin orta eseppen jyl­dyq 14,6%-16,0%-dan 4,1% - 5,4%-ǵa tómendetýge múmkindik berdi. Sondaı-aq, nesıeler boıynsha syıaqy mól­sherin sýbsıdııalaý 9 jyl ishinde sa­laǵa qosymsha qarjy ınstıtýttary­nyń jalpy somasy 307 518,0 mln. teńge nesıe resýrstaryn tartýǵa múm­kindik berdi, ıaǵnı bıýdjettik sýbsı­dııanyń ár 1 teńgesi 16,6 teńge nesıe qarajatyn tartty jáne bıýdjetke shamamen 4 teńge salyq túsiminiń qaı­tarylýyn qamtamasyz etti. Halyqaralyq menedjment jáne sapa júıesin endirip jatqan kásip­oryndardyń sanyn 2003 jylǵa qara­ǵanda 60 ese arttyrýǵa múmkindik týdy. Qazirgi ýaqytta elimizde óz óndirisinde ISO jáne HASSP sapa menedjmenti júıesin 360 agro­ónerkásiptik keshen sýbektisi engizdi, onyń ishinde 228 kásiporyn bıýdjettik baǵdarlamany iske asyrý keze­ńinde. Olar alǵan sýbsıdııa somasy 218,2 mln. teńgeni qurady. Segiz baǵyt boıynsha, atap aıtqan­da, et jáne et ónimderin óndirý; jemister men kókónisterdi qaıta óńdeý jáne konservileý; ósimdik pen janýarlar maılaryn jáne tońmaı óndirý; sútti qaıta óńdeý jáne irimshik óndirý; un-jarma ónimderin óndirý; janýarlar úshin daıyn azyq óndirý; nan óndirý; krahmal óndirý boıynsha jeńildikti salyq salýdy (QQS-ty 70%-ǵa tómendetý) engizý kásiporyn­darǵa bos qarajatty óndiristi jańar­týǵa jáne daıyn ónimder óndirisiniń kólemin ulǵaıtýǵa baǵyttaýǵa múm­kindik berdi. О́ndiris kólemderiniń ulǵaıýymen negizgi áleýmettik kórsetkishter de jaqsardy. Táýelsizdik jyldarynda agrarlyq salany memlekettik qoldaýdy iske asyrý tıimdi básekege qabiletti ag­ro­óner­kásiptik óndiristi damytý, ım­port­ty almastyrý, eksporttyq múm­kin­dik­ter­di keńeıtý jáne aýyl hal­qy­nyń ómir súrý deńgeıi men ál-aýqatyn jo­ǵa­rylatý úshin qajetti jaǵdaılar jasaýǵa múmkindik bergenin aıta ketken jón. Marat TOLYBAEV,  Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary.