Bıznes jáne bizdiń is

Taǵy bir-eki kún kúte turyńyz, mindetti túrde múlkińizdi daıyn qylamyz», dedi telefonnyń arǵy jaǵynan shyqqan daý­ys. Kútpegende qaıda baryp, ne isteı qoı­maqpyn, jaraıdy, kúteıin dedim, men de amalsyzdan. Ýádeli kúni jańaǵy fır­ma­nyń ókili taǵy telefon soqty. Taǵy da ke­shirim surady, taǵy da bir kúnge ke­shig­e­tin­derin aıtyp, shydaı turýymdy ótindi. Men taǵy da shydadym. Shydamasqa amal da joq. Qoıshy, áıteýir, úsh kúnde daı­yn bolady degen dúnıe alty kúnde ázer daıyn boldy.

Bizdiń ómirimizden mundaı mysaldardy jıi kezdestirýge bolady. Onyń negizinde sol baıaǵy ózimizge jaqsy tanys jaýapsyzdyq, iske degen nemquraıdylyq jatqany barshamyzǵa belgili. Bir kezderi, elimiz naryqtyq qaty­nas­tarǵa endi kóship jatqan zamandarda jeke ká­sipkerlik damyǵan kezde bári de tamasha bo­lady, olardyń arasynda básekelestik tý­yndaıdy, al ol bıznesmenderdi óz ju­mys­taryn ýaqytyly ári sapaly atqarýǵa ıter­meleıdi degen bolatyn keıbireýler. Ne­ge ekenin bilmeımin, sodan beri arada shı­rek ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de sol aıt­qan «tamasha kún» áli de týa qoıǵan joq. Jeke menshigińiz dáýirleýdeı-aq dáý­ir- ledi. Ony olardyń materıaldyq jaǵ­daı­laryna qarap ta ańǵara berýge bolady. Kot­tedjińiz de solarda, avtokóligińiz de so­larda, basqa ıgilikterińiz de solarda – dú­nıeni jalpaǵynan basady. Al óz salasy boıynsha halyqqa qyzmet kórsetýge kelgende sol baıaǵy shalaǵaılyq. Jalpy, bizde óz mindetin tııanaqty atqaryp, kópshiliktiń rızashylyǵyna bólenip jatqan qandaı da bir jeke menshik kompanııa bar ma eken ózi? Bar bolsa qalsa, sany qansha eken?  Osy oraıda sonaý keńestik zamanda, dálirek aıtqanda, sosıalızmińizdiń saýdasy bitkeli turǵan jyldardyń birinde sol kezdegi ortalyǵymyz Máskeýden shyǵatyn gazetterdiń birinen, álde «Izvestııa», álde «Pravda», umyttym, oqyǵan bir qyzyqty maqala esime túsip otyr. Onda reseılik jýrn­alıst Japonııada bolǵanda óziniń sol el­diń qus ósiretin bir fermeriniń ju­mys­y­men tanysqanyn jazypty. Sonda másele qa­laı bolǵan deısiz ǵoı. Jańaǵy tilshi qus fermasyna kelip onyń qojaıynynan óziniń sharýa­shy­lyǵymen tanystyrýdy ótinedi. Japonııa­lyq fermer qarsylyq bildirmesten kelisedi. Sóıtip, ekeýi qus turatyn qoraǵa ke­ledi. Kelse jyp-jınaqy qora men onyń ishin­de jaǵalaı jemin terip jep júrgen  qus­tardy kóredi. Biraq jan-jaǵyna qara­ǵan reseılik (bálkim, bıznesten habary bol­maǵandyqtan keńestik degen durys shy­ǵar) qorańyz óte jaqsy eken, sonda bul qustardyń jemin qaıda saqtaısyz de­gen suraq qoıady. Oǵan japon jigiti ol meniń mindetim emes, ony, ıaǵnı jemdi pá­len­she áke­lip beredi dep taǵy bir japon bız­nes­me­ni­niń atyn ataıdy. Keńestik jýrna­lı­st te óziniń qus sharýashylyǵynan az-muz maǵ­lumaty bar ekenin sezdirgisi kelip, al endi bulardyń jumyrtqasyn qaıda saq­taısyz, dep odan ári qazbalaıdy. Sol kezde ja­po­nııa­­lyq kásipker osynyń esi durys pa de­gen­­deı munyń betine bajyraıa qa­rap­ty da, jumyrtqany kim saqtap otyrady, ol buzylyp ketpeı me, ony pálenshe kelip alyp ketedi dep ekinshi bir bıznesmenniń aty-jónin aıtady. Keńestik jýrnalıst bolsa, ustalǵan jeriń osy shyǵar dep alaqanyn ýqalaıdy. Sóıtedi de «Al, ol kelmeı qalsa qaıtesiń? J­u­myrtqalaryń shirip ketedi ǵoı?» dep su­raqty tótesinen qoıady. Áý basynda japon kásipkeri munyń suraǵyn onsha túsine qoı­maıdy, sonda da bolsa «Nege kelmeıdi, keledi», dep jaýapty qysqa qaıyrady. Reseılik te qadalǵan jerinen qan ala túsedi: «Aýyryp qalsa qaıtesiz?». «О́zi aýy­ryp qalsa, áıeli ákeledi». «Áıeli de aýyryp qalsa she?». «Onda balasy ákeledi». Túbi óziniń qaıtkende de jeńetinine senimdi reseılik «Eger ol úıde bir adam qaıtys bolsa qalaı bolady, onda jem jetkizilmeı, jumyrtqa jınalmaı qalady ǵoı», dep odan ári indete túsedi. Anaý bolsa «Bireý qaıtys bolǵan kúnniń ózinde de sol úıdiń bir múshesi ýaqyt taýyp jemdi qaıtse de jetkizip beredi», dep jaıbaraqat qana jaýap qaıtarady. Osylaısha órbigen aradaǵy áńgimeden keıin reseıliktiń  oıynda ne jatqanyn  uǵa bastaǵan fermer oǵan mán-jaıdy túsindirýge kirisedi. Bizdiń eldegi jaǵdaı sizderdegideı emes, bizde árkimniń óz kásibi bar jáne sol kásiptiń arqasynda bútindeı bir otbasy kún kóredi. Sondyqtan olar dúnıede ne bo­lyp jatsa da kezdesken kedergige qa­ra­mas­tan óz kásibin minsiz atqarýǵa tyry­sady. Aıtalyq, menimen baılanys or­nat­qan kásipker meniń taýyqtaryma jemdi ýa­qytynda ákelmese nemese jumyrtqany der kezinde jınap alyp ketpese, men olardan bas tartamyn da, basqa kásipkerlerdiń qyzmetine júginemin. Al, men sııaqty fermerlerge qyzmet kórsetýge daıyn turǵan ká­sipkerler tolyp jatyr. Shyndyǵyna kel­gende, eshkimniń de «jep otyrǵan nany­nan» aıyrylǵysy kelmeıdi. Sondyqtan da olar ómirde qandaı oqıǵalar oryn alyp jat­sa da, óz mindetin shashaý shyǵarmaı oryn­daıdy. О́ıtkeni onyń búkil tirshiligi sol kásipke qarap tur, deıdi japon azamaty. Mine, kúnshyǵys elindegi iske degen kózqaras. Al, bizde she? Bizdiń is bıznespen qanshalyqty sáıkesedi eken, osy?.. 

Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»