Kúreste de legıonerler "qutqara" ma?

Jalpy, Qazaqstan táýel­sizdik alǵaly kúres túrleri­nen Olım­pıada oıyndarynda 17 júlde jeńip aldy. Olım­pıadalyq júlde sany boıyn­sha kúres ekinshi orynda tur. Alaıda, osy 17 medaldyń bireýi ǵana altyn. Bes ret balýan­­­­darymyz fınalda súrin­se, 11 márte qolaǵa qol jet­kiz­di. Bir qaraǵanda, jap-jaq­sy kó­ri­­­ne­tin statıstıkany  ári qaraı tar­qatqanda, biraz máse­leniń beti ashylady.

Olımp shyńyn baǵyndyrǵan jalǵyz qazaqstandyq balýan – grek-rım kúresiniń sheberi Iýrıı Melnıchenko. Ol Qyr­ǵyzstanda týyp, sonda ósse de, 1990 jyly toǵyzynshy ter­rı­­torııaǵa birjola qonys aýdar­dy. Bıik belester men úlken jetistikterge Qazaq­stan­da qol jetkizgen Melnı­chen­­kony legıo­ner dep aıtý qıyn. 

Áıtse de, joǵaryda aıtyl­ǵan 17 medaldyń jarty­sy­na jýyǵy legıonerlerdiń  úle­sinde ekendigi belgili. Mysaly, 2004 jylǵy Olımpıadada jeńip alǵan 2 kúmis pen 1 qola medal ıegerleri syrttan kel­gen sportshylar. Afınada aq­tyq synda súringen grek-rım kúresiniń sheberi Georgıı Sýrsýmııa Grýzııanyń týmasy. Ol Qazaqstan sapynda 2001 jyldan bastap qana óner kórsete bastady. Taǵy bir kúmis júldegerimiz, erkin kúreste oıqastaǵan Gennadıı Lalıev osetındik sportshy. Al grek-rım kúresinen qola júldege qol jetkizgen Mhı­tar Manýkıan Armenııa qura­masy sapynda, tipti 1996 jy­ly Olım­pıadaǵa qatysyp úlge­rip­ti. Ol Qazaqstan atynan jarys­qa 1997 jyldan bastap qatysa bastady.

Beıjińdegi 5 medaldyń ekeýin taǵy legıoner balýan­dar jeńip aldy. Jalǵyz kúmis­ti qanjyǵasyna baılaǵan er­kin kúres sheberi Taımýraz Tı­gıev – Vladıkavkazdyń tú­legi. Ol Qazaqstan sapyna 2006 jyly qosyldy. Alaıda, Taımýrazdyń kúmisi 2016 jyly «qoldy» boldy. Dopıngke qarsy jaýapty mekeme WADA Tıgıevtiń qanynyń quramynan tyıym salynǵan preparat tabylýyna baılanysty ony Beıjiń Olımpıadasyndaǵy kúmis júldesinen aıyrdy. Aıt­paq­shy, sol baıraqty báse­­kede erkin kúresten Olım­pıadada qola medal alǵan Marıd Mýtalımov Daǵystanda dúnıege kelgen. Mýtalımov Qazaq­stan atynan eki ret Olım­pıadaǵa qatysty.

London Olımpıadasynda balýandarymyz úsh qola júlde ıelengeni belgili. Sonyń ekeýin­de legıonerlerdiń eńbegi bar. Máselen, daǵystandyq Da­nııal Gadjıev grek-rım kúre­­si­nen olja saldy. Al Gıýzel Manıýrova Reseı aty­nan Afına Olım­pıa­dasyna qatysyp, kúmis júldeni qanjy­ǵasyna baılaǵan bolatyn. Sondaı-aq, ol Qazaqstan aty­nan London jáne Rıo Olım­pıa­dalaryna qatysty. «Tumandy Albıonda» Gıýzelge qola medal buıyrsa, Rıoda kúmis júldeni qorjynǵa saldy. Balýan qyz Manıýrovanyń jóni bólek, ol otandyq sporttyń órkendeýine sportshy retinde de, bapker retinde de ólsheýsiz úles qosyp keledi. 

Beıjiń Olımpıadasyna erkin kúresten Aqjúrek Tańa­­tarovty emes, legıoner Leo­nıd Spırıdonovty úkilep qostyq. Alaıda, «qınap qos­qan tazy túlki almas» degen­deı, sol senim artqan Spı­rıdonovymyz júldege ilige almaı, týrıster qataryn tolyq­tyryp qaıtty. Sol kezde qar­sylasynyń áleýetin jaqsy biletin jambyldyq jampoz Aqjúrek Tańatarov onyń uzaq­qa shappasyn aıtqanda, álde­kimder qyzǵanyshqa jory­­ǵandy. Al Londonda Aq­júrek el senimin aqtady emes pe? En­deshe, Beıjińde Aq­júrek bal­­ý­an­nyń baǵyn baı­laǵ­any­myz sózsiz. 

Basqasy basqa, kúres túr­lerinen syrttan sportshy shaqy­rý mas­qara emes pe?! Bu­ryn-soń­dy qazaq topyraǵyna jat sport túrleri bolsa bir sári. Qu­daı-aý, basqasyn aıtpaǵanda keshe­gi alyp KSRO-nyń jeti dúr­kin chempıony Dáýlet Tur­lyhanov sııaqty sańlaqty dúnıege ákelgen halyq emespiz be?! Endeshe,  balýandardy basqa elden aldyrtý namys qoı! О́z balýandarymyz da legıo­nerler ákelýge qarsy. Máse­len, Sıdneı Olım­­pıa­dasynyń kúmis júldegeri Islam Baıramýkov  osyǵan baı­lanysty óziniń ýájin talaı márte baspasóz bet­terin­­de málim­degen. Tipti, óz bal­ýan­­dary­myzdyń ádilet­siz­dik qur­bany bolǵandy­ǵyn aıtyp, shyryldaǵan Baı­ramýkovtyń sózine eshkim qulaq asqan joq. Tarazdyń taǵy bir óreni, London Olım­pıa­da­synyń qola júldegeri Aqjúrek Tańatarov ta otandyq balýandarǵa senim artqandy jón sanaıdy. 

«Legıoner balýandardy shaqyratyndar kúresten habary az, ony túsinbeıtin, qazaqtyń jaǵdaıyn bilmeıtin jandar ǵoı. Negizi jattyqtyrýshylar da oǵan qarsy. Taıaýda quramaǵa Maırbek Iýsýpov degen jańa jattyqtyrýshy taǵaıyndaldy. Kelgenine kóp bolmasa da, tez arada qazaq balýandaryn jańa deńgeıge kóterip tastady. Azııa oıyndaryndaǵy jetistigimiz ‒ sonyń dáleli. Meniń jasym 31-de bolǵanyna qaramastan, tez arada qalpyma kelýime járdemdesti. Olaı bolsa, ózimizdiń balýandarǵa senýimiz kerek. Bizdiń aldymyzda Jaq­sy­lyq, Dáýlet sekildi aǵa­lary­myz bar. Eger múmkindik berse, solar sekildi chempıondar qazaq arasynan shyǵatyny anyq», – deıdi Aqjúrek Tańatarov.

Jergilikti balýandardyń jetistigine úńiletin bolsaq, tómendegishe óriledi. Atlanta Olım­pıadasynda erkin kúres­ten Máýlen Mamyrov júldeli úshinshi orynǵa qol jetkizdi. Al Sıdneıde erkin kúres sheberi Islam Baıramýkov aq­tyq synda ǵana súrindi. Beı­jiń Olımpıadasynda grek-rım kúresinen synǵa tús­ken Nurbaqyt Teńizbaev, Áset Mámbetov jáne Elena Shaly­gına qola medaldy mise tutqan-dy. Keıinnen Teńizbaevtyń qola­s­y kúmiske aınaldy. Nur­baqytty baıraqty básekede utqan Ázerbaıjan sportshysy Vıtalıı Razımovtiń qanynan ruqsat etilmegen preparat tabylyp, ol júldesinen aıy­rylyp, Teńizbaevqa kúmis júl­de tabystaldy. London Olım­­pıadasynda erkin kúres­ten Aqjúrek Tańatarov jeńis tuǵy­ryna shyǵyp, úshin­shi oryn­ǵa turaqtady. Rıo­daǵy baı­­raqty básekeden qyzdary­myz ǵana júldemen oralǵan-dy. Elmıra Syzdyqova men Eka­terına Larıonova qola medalǵa qol jetkizdi.

Álem chempıonatynda qazaq­­­standyq balýandar 38 me­dal­­dy (5 altyn, 11 kúmis, 22 qola) qan­jyǵasyna baılapty. Sonyń 10-y legıoner sport­shy­­larǵa tıesili (2 altyn, 2 kúmis, 6 qola). О́kinishke qaraı, 1998 jylǵy álem chem­pıonatynan keıin altyn alýǵa óz balýandarymyzdyń shamasy keler emes. Esterińizde bol­sa, sol jyly Baqtııar Baı­seıitov baıraqty básekede top jarǵan edi. Bul jaǵy­nan legı­o­nerlerdiń de oljasy onsha emes. Alystan attaı qalap aldyrǵan balýandardyń sońǵy altyny 1999 jyly buıyryp, Mhıtar Manýkıan jeńis tuǵyrynyń bıi­gine shyqqan-dy. Sodan beri otandastarymyz álemdik are­nada chempıondyqqa qol jetkize alǵan joq.

Mine, táýelsizdik alǵaly beri kúres túrlerinen Olım­pıa­da oıyndary men álem birin­­shi­liginde qol jetkiz­gen jetis­­tik­terimiz osyn­daı. Qazaq­­stan kúresten álem chem­pıo­naty medal­dary sany bo­ıyn­sha búkil­­­­álemdik tizimde 31-orynǵa, al Olım­­pıada­daǵy medal sany bo­ıynsha 35-orynǵa jaıǵasqan. «Kúres – qazaq­tyń tól sporty» degen pikir­di jıi aıtamyz ǵoı. Álem jáne Olımpıada oıyn­­daryn­daǵy jetistigimiz atal­ǵan tujyrymǵa sáıkes kel­meı­tini anyq. Onyń ústine, ár Olım­­pıada jaqyndaǵan saıyn Qazaqstan atynan bir­neshe legıo­ner balýandy at­taı qalap aldyr­typ, báıgege qosa­myz.  Solar­dyń keıbiri tipti al­ǵ­ashqy beldesýinde-aq syr ber­genin kóz kórdi. Eli­miz táýel­sizdik alǵaly Qazaq­stan atynan baıraqty báse­kege qatys­qan 20-ǵa jýyq legıo­ner balýannyń úsheýi ǵana tolyq­­qandy qazaqstandyqqa aı­nal­dy. Atap aıtar bolsaq, Iýrıı Melnıchenko, Georgıı Sýrsýmııa jáne Gıýzel Man­ıýrovalar búginde el sporty úshin aıanbaı ter tógip júr.  Qal­ǵan balýandar qomaq­ty jal­a­qy­syn, júldegerler­ge beri­letin qazaqstandyq syıaqy­­ny alady da  taıyp tura­­­dy. Son­da biz kimderdi, ne úshin qol­dap otyrmyz degen zań­­dy saýal týady. Bolashaq balýa­n­­­dary­myzdy baýlýdyń orny­­­na basqalardyń kómegine qashan­­ǵy júgine beremiz?  

Abaı ASANKELDIULY,  «Egemen Qazaqstan»