Jańǵyrmaly energııa dáýiri

Qazaqstandaǵy jeldiń energe­tı­kalyq áleýeti qazir búkil elimiz bolyp tutynyp otyrǵan barlyq energııa mólsherinen 10 ese artyq. Munyń ózi, jel energetıkasy óziniń ábden damyǵan kezinde Qazaqstanǵa qajetti búkil energetıkalyq qýatty bir ózi bere alatyndyǵyn bildiredi. Biraq dál osyndaı jaǵdaı ornaı ma, joq pa, ony kesip aıtý qıyn. О́ıtkeni, adamzattyń aldaǵy ýaqytta bir ǵana qýat kózine táýeldi bolyp qalǵysy kelmeıtindigin qazirgi jaǵdaıdyń ózi anyq ańǵartýda. Ekinshiden, sol kezde túrli qýat kózderin óndirýdiń ózindik quny men baǵasy qalaı qalyptaspaq? Kóp máseleniń osyǵan baılanysty bolary anyq. Bylaısha aıtqanda, qaı qýat kózin óndirý arzan da tıimdi bolsa, sol qýat kóziniń energetıka naryǵynda basymdyqqa ıe bolatyndyǵy túsinikti.

Adamzattyń eski dosy Sonymen, adamzatqa qýat kózi re­tinde kóne dáýirlerden beri belgili bol­­­ǵany­men HHI ǵasyrdyń jańa teh­no­lo­­gııalyq deńgeıiniń yqpalymen ǵajaıyp múmkindikterdi usyna basta­ǵan jel degenimiz ne? Ol qalaı paıda bolady? Jer betiniń kez kelgen bir bóliginde aýa qysymy joǵary bolsa, ol aýa tómen qysymdy jaqqa qaraı aýysa bastaıdy. Osydan baryp jel paıda bolady. Demek, aýanyń jerdiń betimen bir baǵyttan ekinshi baǵytqa qaraı aýysýy nátıjesinde paıda bolatyn ekpindi qozǵalysty jel dep ataıdy. Ádette, aýa qysymy ýaqyt pen keńistikte turaqty kúıde turmaıdy. Túrli faktorlardyń áserinen, sonyń ishinde Jer sharynyń Kún júıesinde toqtaýsyz qozǵalysta júretindiginen jáne jer bederinde kezdesetin taý, orman, saı men bel sekildi túrli kedergilerdiń áserinen jeldiń jyldamdyǵy men baǵyty da únemi ózgeriste bolady. Taýlardyń ushar bastarynda jeldiń kúshi joǵary bolǵanymen, etekte báseń, sol sekildi qala syrtynda soǵyp turatyn qýatty jel qala ishine kirgende edáýir saıabyr tartady. Jel qalaqshalaryn ornatqan kezde mine, osynyń bári esepke alynady. Máselen, Eýropadan AQSh-qa ushqan kezimizde Atlant muhıtynyń eýropalyq jaǵalaýlarǵa taıaý betinen samsaǵan jel qalaqshalaryn baıqaǵan edik. Munyń sebebi túsinikti. Teńiz ben muhıt betterinde jáne taýdyń ashyq jatqan ańǵarlarynda, sondaı-aq, Saryarqa sekildi jazyq dalalarda eshbir kedergige kez bolmaıtyndyqtan jel erkin soǵyp turady. Mine, osyndaı jerlerge jel qalaqshalary men generatorlary ornatylady. Jalpy, jel qýatyn paıdalanýdy adamdar erte zamandardan-aq meńgergen. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi bes myń jyldaı ýaqyt buryn qaıyqtarǵa jelken kerý, jeldiń kúshin paıdalanyp júzý bastalǵan. Munan keıin ómirge jel dıirmenderi keldi. Mysyrlyqtar men parsylar jel qýatyn paıdalanýdy alǵash meńgergen elder boldy. XIV ǵasyrda gollandtar jel dıir­menin jetildirip, dándi daqyl ónimderin untaqtaý úshin qoldandy. 1854 jyly AQSh-ta jel energııasymen jumys isteıtin sý tartý nasosy iske qosyldy. Onyń qurylymy jel dıirmenine qara­ǵanda, qalaqshalar sanynyń kóptigimen jáne jeldiń baǵyty men jyldamdyǵyn anyqtaıtyn aspap-flıýgerdiń bolýymen erekshelendi. 1940 jyldary osyndaı jel kúshimen qozǵalatyn dıirmenniń sany 6 mıllıonǵa deıin jetti. Olar sý tartýmen qatar, elektr qýatyn alý maqsatynda qoldandy. HH ǵasyrdyń ortasynda jel energııasyn paıdalanýdy odan ári ıgerý, olardy jetildirý úderisi toqyraýǵa ushy­rady dese de bolady. О́ıtkeni, dál osy kezden bastap munaı óndirisi baryn­sha beleń aldy. Ol qatar damyp kele jatqan basqa qýat kózderiniń nary­ǵyna qatty áserin tıgizip, olardyń nary­ǵyn saıa­byr­sytyp tastady. Adamzat tirshi­ligi­men qatar, búkil álemdik saıasattyń ózi munaı­dyń aınalasynda órbidi.  Biraq bul úderistiń ózi tym uzaqqa sozyl­maıtyndyǵy qazirdiń ózinde belgili bolyp otyr. Álemdik rynokta jıi oryn alǵan munaı daǵdarysy adamzattyń jel energetıkasyna degen qyzyǵýshylyǵyn qaıta oıatty. 1981-1984 jyldary AQSh-tyń bir ǵana Kalıfornııa shtatynyń ózinde 6870 jel týrbınasy iske qosyldy. Biraq 1985 jyly jeltoqsan aıynda munaıdyń 1 barreliniń baǵasy 10 dollarǵa deıin qul­dyrap, osy jaǵdaı jel qon­dyr­ǵy­la­ry­nyń jumysyn qaı­tadan múldem tıimsiz etip tas­tady. Osyǵan baılanysty jel qon­dyr­ǵysyn shyǵaratyn kóptegen sha­ǵyn kompanııalar jumysyn toq­tatty. Munaı baǵasynyń qaı­ta­dan sharyqtaı kóterilýine oraı, naqty aıtqanda 1998 jyldan bastap AQSh-ta jel energetıkasy qaıtadan damý satysyna kóterildi. Onyń ústine, Batys Eýropa mem­­le­ket­teriniń AQSh pen Qytaı­dyń qar­jy­landyrýy jáne qol­daýymen júrgizilgen zertteýler men synaq nátıjeleri jel energııa­syn paıdalanýdyń jańa teh­­no­lo­gııalyq damýyna keńinen jol asha bastady. Munaı men gaz baǵasynyń qubylýynan osy ónim­der tapshylyǵyna urynǵan Eýropa memleketteri, ásirese, Ger­manııa men taǵy birqatar elder jań­ǵyrmaly energııa kózderin, sonyń ishinde jel qýatyn molynan paıdalaný baǵytyn ustady. Osy iske úles qosqan kompanııalar men tutynýshylarǵa tarıftik qoldaý saıasaty júzege asyryla bastady.

Eýropalyqtar ozyp tur 2009 jyldyń mamyrynda álem­niń 80 eli jel energııasyn komme­rsııalyq maqsatta qoldana bas­tady. Bul máselege, ásirese, Eýropa memleketteri barynsha mán berdi. 2010 jylǵy derekter boıynsha jel elektr stansalarynyń 44 paıyzy Eýropada, 31 paıyzy Azııada, 22 paıyzy Soltústik Amerıkada shoǵyrlandy. 2010 jyly álemniń barlyq jel ge­neratorlarynda óndirilgen elektr ener­gııa­synyń mólsheri 430 terravatt-sa­ǵat bol­dy. Bul – sol jyly óndirilgen bar­lyq elektr qýatynyń 2,5 paıyzyna teń kór­set­kish. 2011 jyly álemdegi barlyq ón­dirilgen jel energııasynyń qýaty 480 teravatt-saǵat boldy. Sóıtip, jel qýatyn paıdalaný kórsetkishi qarqyndy túrde óse bas­tady. Qazirgi kúni adamzat ózine qajetti elektr qýatynyń 6-7 paıyzyn jelden alýda. 2020 jyly onyń kólemin 1,4 myń teravatt-saǵatqa (1 teravatt-saǵat 1 mıllıard kılovatt-saǵatqa teń), jetkizý jos­parlansa, 2030 jylǵa taman 2,4 myń teravatt-saǵatqa nemese jahandyq tutyný mól­sheriniń 9 paıyzyna deıin jetkizý kóz­delip otyr. Jel energııasy jónindegi álem­dik keńestiń málimeti boıynsha 2030 jyl­ǵa taman jahandyq energetıkalyq ón­diriste jel energııasynyń úlesi 20 pa­ı­yzǵa jetpek. Qazirgi kúni jel energııasynyń múmkindikterin paıdalaný deńgeıi barlyq jerlerde birdeı emes. Keıbir elder bul salada barǵan saıyn damyp, alǵa basyp barady. Máselen, Danııa qazirdiń ózinde jel generatorlarynyń kómegimen barlyq elektr qýatynyń 40 pa- ıyzyn, Portýgalııa – 23, Ispanııa – 16, Irlandııa – 14, Germanııa 8 paıyzyn óndirse, bizdiń elimizde bul kórsetkish 0,5-1 paıyz deńgeıinde ǵana bolyp otyr. Sońǵy kezderi álemniń ár shal­ǵaıynda jel energııasyna baılanys­ty kútpegen qyzyqty derekter oryn ala bastady. Máselen, 2014 jyldyń jeltoqsanynda Shotlandııada jel energııasy úı sha­rýashylyqtary tutynatyn elektr qý­a­tynyń 164 paıyzyn qam­tamasyz etse, Danııada 2015 jy­lǵy shilde aıynyń kún­de­riniń bi­rin­de bul kórsetkish 140 paıyz­dy qurady. Danııa artylǵan qýatty Germanııa, Norvegııa, Shvesııaǵa jóneltti. Bloomberg New Energy Finance derek­terine qaraǵanda, jel energetıkasy beretin elektr qýatynyń kólemi 2000 jyldan beri tórt ese ósken, esesine ony óndirýdiń ózindik quny tómendegen. Mamandar jel arqyly alynatyn qýattyń kólemi eselep ósken saıyn, onyń quny 19 paıyzǵa tómendeıtindigin eseptep shyǵarǵan.

Qazaqstannyń jańa múmkindikteri Osydan 5-6 jyl ýaqyt buryn Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy Qazaqstan Úkimetimen birlese otyryp, bizdiń jerimizdegi jel qýatyn jáne onyń turaqty soǵý deńgeıin anyqtaý boıynsha arnaıy zertteýler júrgizýdi qolǵa aldy. Osy úshin Qazaqstannyń ár óńirlerindegi jel kó­birek soǵatyn jerlerge qadalar qa­ǵylyp, olarǵa jel qýatyn esep­teıtin arnaýly quraldar or­natyldy. Bul quraldar jyldar boıy jeldiń ekpini men soǵý jıi­ligin úzdiksiz eseptep turdy. Sóı­tip, Qazaqstanda jel energııasyn damytý úshin jel qýatynyń múmkindikteri alǵash ret naqty málimetter deńgeıinde anyqtaldy. Bul málimetter bizdiń elimizde birinshi ret «Qazaqstannyń jel atlasyn» jasap shyǵýǵa jaǵdaı týǵyzdy. Bul atlastyń aldaǵy ýaqytta Qazaqstan úshin beretin paıdasy kóp bolmaq. О́ıtkeni, biz endi elektr qýatyn óndirý úshin qaı jer­lerge jel qalaqshalaryn or­na­týǵa bolatyndyǵyn jáne ol qalaqshalar bizge jyl ishinde qanshalyqty qýat óndirip bere alatyndyǵyn burynǵyǵa qaraǵanda jaqsyraq bilemiz. «Eger Qazaqstannyń jel atla­syndaǵy málimetterge júgi­ne­tin bolsaq, osy ýaqytqa deıin adam­dardyń durys ańǵarǵanyndaı, Joń­ǵar qaqpasy men Shý alqabynda qúsh­ti jelder jıi bolyp turady. Biraq jeldiń keń aýqymdylyǵy men turaqtylyǵy Astanada, Qos­ta­naıda, Qyzyljarda, Qa­ra­­ǵan­dyda, Pavlodarda kóbirek saq­ta­la­dy. Máselen, osy atalǵan jerlerde jel­diń ortasha jyldyq jyldamdyǵy 7 metr/sekýndtan aınalsa, Kókshetaý jaqta tipti 8 metr/sekýndtan da asady. Bul atalǵan óńirlerde jel energııasyn damytýdyń jaqsy múmkindigi bar degen sóz», deıdi BUU Damý baǵ­darlamasynyń ókili Gennadıı Do­roshın. Osy ýaqytqa deıin elimizde Ereımentaý jel elektr stan­sa­sy­nyń salynǵandyǵy belgili. Bul stansa jylyna 172 mln kVt-saǵat elektr qýatyn óndire alady jáne ónimdiligi birte-birte keńeıtile ber­mek. Sondaı-aq, elimizdiń keı­bir óńirlerinde qa­zaqstandyq ǵalym Albert Bolotovtyń otan­dyq ınnovasııalyq brend atala bas­ta­ǵan jel rotorly genera­tor­laryn ornatý isi qolǵa alyndy. Mundaı generatorlar EKSPO-2017 kórmesi qarsańynda As­­tana qalasyna da ornatyldy. Olar ózindik tehnologııalyq erek­she­likterine baılanysty ba­ıaý jel­diń ózinde jumys isteýge qa­bi­letti bolyp tabylady. «Qazaýylenergojoba ınstıtýty» JShS-niń málimeti boıynsha, qazir Qazaq­stannyń 45 óńirinde jel elektr s­tansalarynyń qurylysyn salý jobala­ný­da. Osyǵan baılanysty, elimizdiń óńir­lerindegi jel áleýeti joǵary 8 óńir tańdap alyndy. Olardyń ishinde Jam­byl oblysynyń Qordaı kenti, Oń­tús­tik Qazaqstan oblysynyń Júzimdik ken­ti, Astana, Fort-Shevchenko, Atyraý, Ereı­men­taý, Arqalyq, Qarqaraly qalalary bar.

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»