Talǵamdy bolýǵa talas kerek – Satybaldy Narymbetov

– Elimizde EKSPO-2017 ha­lyqaralyq kórmesi ótip jatyr. Osy kórmeniń aıasynda mádenı sharalar da jıi kórermen nazaryna usynylyp keledi. Teatr, kıno salasyndaǵy festıval­dardyń kórme aıasynda ótýi bizge ne beredi? – EKSPO-2017 halyqaralyq kór­mesi aıasynda Qazaqstannyń Eń­bek Eri, akter, rejısser Asanáli Áshimovtiń 80 jasqa tolýyna ar­nalǵan I Dúnıejúzilik «Asta­na» teatr festıvali ótti. On kún boıy Asanáli Áshimovtiń shy­ǵar­ma­­shylyq ǵumyryna arnal­ǵan sha­­ralar óte joǵary deńgeıde ót­kenin barlyq gazet-jýrnal, kózi- qaraqty kórermen aıtyp jatyr. Bul, eń aldymen, qazaq ónerine degen, qazaq ónerpazdaryna degen yqylas, qurmet dep qabyldaımyz. EKSPO-2017 aıasynda ótetin «Eýrazııa» kınofestıvaline qur­metti qonaq retinde shaqyryl­dym. Oǵan da jer-jerden qa­ty­sý­­shylar keledi. Tipti, ondaı sharany kishigirim memleket deseń de bolady. О́zderiniń qa­zylary, kórermenderi bar. Bul fes­­tıvaldardyń EKSPO-men qatar kelýi, tipti, tamasha. О́ıtkeni, EKSPO men festıvaldyń fýnksııasy bir. Ol ne degen sóz? El men el, ult pen ult, jer men jerdi tanystyrý. Osy rette mınıstr Arystanbek Muhamedıulynyń uıymdastyrýshylyq qabiletin erekshe aıtýymyz kerek. Halyq­ara­lyq kórme aıasyndaǵy mádenı sharalardyń qaı-qaısysyn da joǵary deńgeıde ótýin qam­ta­masyz etip otyr. Iskerligi men óner­ge degen janashyrlyǵy bir ba­synan artylatyn azamat. О́ner elshi ǵoı. Tanystyrady, tabystyrady. – Bizdiń kınolar osyndaı festıvaldarda júlde alyp jatady. Biraq halyq sony jappaı kó­rip baǵalap ketpeıdi. Tipti, keı kıno­lar júldeger bolsa da, áli kórer­menderge belgisiz. Nege? – Sondaı fılmderdi halyqqa jetkize almaı otyrmyz. Bizdiń áli kıno týraly zańymyz joq. Qazaqstannan basqa elderdiń bárinde kıno týraly zańdary bar. Bıyl Astanada bul usy­ny­­sy­myz qaralyp jatyr. Úmiti­miz zor. Kınoteatrlardyń bá­ri jekemenshik. Olardyń eń bı­ik maqsaty – bıznes. Bizdiń kı­no­lardyń olarǵa keregi joq. Aqtaý men Qaraǵandyda ǵana eki kınoteatr saqtalǵan. Bizdiń ult­tyq kınolardy osy eki qalada kór­setedi. Jańa shyq­qan fı­lmderdi shaqyryp, tusaý­ke­serin jasap beredi. Eger zań bolatyn bolsa, kınoteatr ıelerine salyq salǵandaı kózine shuqyp aıtar edik: «qaltańdy ǵana oılaı bermeı, ulttyq kınoǵa da kóńil ból, na­sıhatta» dep. Bizdiń oıymyzda tym bolmasa kún saıyn eki seans qazaq kınolaryna arnasa, qalǵan ýaqytynda sheteldik ónimderdi kórsete bersin. Qazir túsirgen ju­mys­­tarymyzdyń bir-eki kıno-  ­­te­atr­larda tusaýkeserin jasaımyz. Onyń ózin jalǵa alamyz. Bir aı kórsetýge kelisimshartqa otyr­ǵan­­nan keıin, eki-úsh kúnnen soń habarlasyp turady. «Sizderdiń kınolaryńyzǵa adam kelmeıdi», dep. Máselen, «Amanatty» aıtalyq. Byltyr mamyrdyń ishinde bastaldy. Túngi saǵat on ekide Astanadan habarlasty. «Biz zalda otyrmyz on bes adam. Nege on ekige qoıǵan?» dedi. Erteńine Tarazdan habarlasty. «Túngi saǵat birde kelip otyrmyz jıyrmashaqty adam. Bul ne masqara?» dep. Áńgime osy. Taǵy tańǵy saǵat onǵa qoıady. Bul ýaqyttarda kim barady? Jalǵyz bul ǵana emes telearnalarymyzdyń ózinde ulttyq mýzykamyz ben kınolarymyzdy túnniń bir ýaǵyna qoıady. Aıta-aıta jaýyr bolsa, rýhanı jańǵyrýdyń bir tetigi óner salasyn jolǵa qoıǵansha, aıtýdan sharshaıtyn biz joq. – Qazir telearnalar ózderi se­rıal túsiretin boldy. Nemese tap­syryspen jeke prodakshn­dar túsi­­redi. Az aqshaǵa. Osy ar­zan­­qol serıaldar bizdiń kórer­men­derdiń talǵamyna, kınony ta­nýyna, ony sezinýine zııa­nyn tıgizip otyrǵan joq pa?  –  Árıne, talǵamǵa kelgende zııa-ny kóp. Talǵam óte kinámshil, ná­zik. Ony tárbıelep, baptaý qı­yn. «Talǵamǵa talas joq» dep jata­myz. Biraq talǵamdy bolýǵa ta­las bol­sa kerek.  – «Aǵaıyndy Gromovtar» degen reseılik serıal boldy. Rejıs­se­ri Aleksandr Baranov. Qandaı myq­ty serıal. Al bizdiń serıaldardy úsh mınýttan artyq kóre almaısyz. Arzanqol, sapasyz dúnıeler. Durys talǵamdy qalyptastyrý úshin jaqsy fılmder túsirilýi kerek. Al jaqsy fılm shyǵý úshin materıalyńa sáıkes qarajat qajet. Qudaıǵa shúkir, byltyrdan beri Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly kıno salasyna úlken janashyrlyq kórsetip ke­le­di. On serııaly «Qazaq Eli» joba­sy­nyń ekinshi maýsymyna tapsyrma berdi. Bul tarıhqa degen, ótken kúnge degen úlken qurmet. – Bolashaqta qazaqsha oılaıtyn ssenarıst, rejısser bolatyn stý­dentter bar ma? – Qazir on balanyń ekeýi aýyldan keledi. Aýylda talantty, talapty bala kóp. Solar estimeı qala ma, oqýǵa tapsyrýǵa kóp kelmeıdi. Akademııaǵa meniń bir nazym bar: oqytýshylar jer-jerge baryp, habar aıtsa. Talantty balalardy jınasa. Kezinde bizdiń kóp maıtalmandarymyz solaı jınalǵan edi. Kóbine qalada ósken balalar oqýǵa túsip jatady. Bul, birinshiden, olardyń aqparatqa birinshi jetetindikterinen. Inter­net qoldarynda, qulaqtary túrik. Olar­ǵa qazaq ádebıetinen kimdi bile­siń deseń: Abaı, Muhtar, Mu­qa­ǵa­lıdy aıtady. Túptep su­rap qalsań, tipti oqymaǵan bolyp shyǵady. – Siz kóp suhbatyńyzda úlken jetistigim áli alda dep aıtasyz. – Izdenis toqtaǵan jerden, shyǵar­mashylyq ıesi óledi.  – О́zińizdiń bir kýrsta­sy­ńyz­dyń 35 fılm túsirgenin aıt­tyńyz. Sizdiń jasyńyz da úlken. Endi sol oıyńyzdaǵy jetistikke jetkizetin fılm túsire alamyn dep oılaısyz ba? – Qalaı oılaısyń, men túsire alamyn ba, joq pa? – Adamnyń jas kezinde energııasy mol, kúshti bolady ǵoı. – Jastardy kórip júrmiz ǵoı. Solarmen jarysýǵa bolady. Men ár fılmniń arasynda bes-jeti jyl nege otyryp qalamyn? Qarajatqa baılanys-ty. Rejısserler kóp. Qudaıǵa shúkir, byltyr men bıyl jeti-segiz fılm túsirdim. Eger maǵan kúmán keltiretin bolsań, bir postanovka ákelshi, qazir kirisip keteıin. – Meniń aıtpaǵym siz de otyz­dan asa fılm túsirýińiz kerek edi ǵoı... – Áńgime basqada bolyp tur. «Amanatty» jastardyń fıl­mi­men salystyryp kórseń­shi. Sa­pa­syn salystyryp kó­reıik. – Bizdiń kınomyz damý úshin ádebıet damýy kerek dep oılamaısyz ba? – Ekeýi de damý kerek.  – Qaısy qaısysyna baılanysty? – Ekeýi de derbes damýy tıis. Kıno tili – ónerdiń ishindegi eń jasy. Bizdiń kıno tili birese áde­bıet, birese teatr tilinde sóı­leı­di. Kıno tilin, kıno plastıkasyn izdegeniń úshin beriletin júl­deler bar. Basqa kınofestıvaldar sheberlik úshin beriledi. Qazirgi myqty kınolarymyzdy teatr tilinde sóıleıdi dep, biraz aǵalarymnan taıaq jedim. Onyń sebebi, biz áli epostyq tilmen sóıleımiz. Kıno úshin bólek oqıǵa, bólek til jasaý kerek. Myqty degen rejısserlerdiń kóbi qazir áde­bı mánerde jazady. Sózsiz-aq túsinikti fılmder bar. Kez kelgen fılmniń negizi ádebı ssenarıı. Ony pesamen shatastyrýǵa bolmaıdy. – Ssenarıı týraly aıtyp otyr­syz. Kınoda Smaǵul Elý­baı, teatr­­da Dýlat Isabe­kov, Iran-­Ǵaıyp sııaqty aǵala­ry­myz jaza­­dy (ssenarıı, pesa). Sse­­narıs­ter men dramatýrgter ja­sa­rýy kerek emes pe? Jas ssena­­rı­ster bar ma? – Danııar Salamat, Kenjebek Shaıqaqov, Elzat Eskendir degen úsh jigitti aıta alamyn. Bul ji­git­t­er de qarajat kútip otyr. Ár­qaı­sy­sy­nyń bir-bir ssenarııi jatyr aldymda. Bári tamasha. – Sizdiń jasyńyzdaǵy, so­ǵan taıaý aǵalarymyzdyń bá­ri Abaı­dy oqý kerek deıdi. Oqy­­ǵan sa-ıyn bir jańalyq asha­­tyn­daryn aı­tady. Sizdiń Abaı­d­­y oqyp, soń­ǵy ashqan ja­ńa­lyǵyńyz qan­daı? – Qazirgi jańa dep júrgenimiz eski eken. Abaı olardyń bárin aıtyp ketipti. Al, kerisinshe, eski dep mensinbeıtinderimiz durys túsinsek jańa eken. «Biz kimbiz?» degen búgingi eń ózekti suraq. Soǵan jaýaptyń bárin Abaıdyń qara- sózderinen tabamyn. – Sizdiń aýdıtorııańyz kim­der? – Kóp oqıtyn, kóp izdenetin adamdar. – Olar az dep oılamaısyz ba? – Az. Ishke úńilý az. Arthaýsqa barmaı júrgen sebebim, onyń aýdıto­rııasy tipti tar. – Kınolaryńyzdyń ishinde naqty bir adam kórse eken dep túsirilgeni boldy ma? – Joq.  – Tarıhı fılmderdi túsir­gende nege alań­daısyz? – Nemerelerime alańdaımyn. Solar tarıhty bilmeı qalmasa eken deımin. – Endi qandaı tarıhty tú­sir­­­­sem dep armandaısyz? – Álıhan Bókeıhandy túsirgim keledi. Ekinshisi – polıak Adolf Iаnýshkevıchtiń kúndelikter men hattaryn negizge alyp jazylǵan ssenarıı bar, sony túsirsem deı­min. Ony Nurlan Sanjar ekeý­miz jazdyq. Kenesary hannyń dáýiri. Sońǵy qazaq hanymen kezdesip, eki muńlyq syrlasady. Sonda bul «Amanatpen» dıllogııa bolar edi. – Jas kúnińizde túsirsem degen fılmderińiz kóp pe edi? – Kóp bolatyn. Áli de kóp. Ýaqyt berse... túsiremin. – Adam qartaıǵanda umyt­shaq bola ma? – О́zine baılanysty. – Siz umytshaqsyz ba? – Joq... Umytpaýǵa tıis nár­se­lerdi umytpaımyn. О́zdiginen umytylatyn dúnıeler bolady. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Baǵashar TURSYNBAIULY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY