Naqtylaı tússek, maǵan naq sol kúni KSRO Jazýshylar odaǵy múshesiniń qyzyl kýáligin tapsyrǵan edi. Osyǵan baılanysty Qazaqstannan kelgen dostarym Oralhan Bókeev pen Rollan Seısenbaev menen SDL-da (Ortalyq ádebıetshiler úıi) dastarqan jaıýymdy talap etip, biz sol jerde ábden toılap otyrǵanbyz. Ol aradan sypaıy ótinishpen shyǵarǵasyn da tarqaǵymyz kelmeı, aqyry, toı-tomalaǵymyzdy bizdiń úıge baryp jalǵastyrýdy uıǵardyq. Jolda meniń úıdegi dastarqanymnyń jutańdyǵy esime tústi.
Sóıtip biz tún ishinde Stalın saıajaıy mańyndaǵy Fılı aýdanynda quıǵyta sharlap kelemiz. Taksısti de azapqa saldyq. Ol ashýlanýǵa aınalyp, Máskeýdiń bul jaǵynda birde-bir túngi saýda ornyn bilmeıtinin aıtyp tońqyldady. Sol kezde ishimizdegi eń jasymyz, júrgizýshimen qatar otyrǵan Rollan ony ózimsine ıyǵynan qapsyra qushaqtap, óziniń 70-ke kelgenshe jo- ǵaltpaǵan, qaıtalanbas shyraıly kúlkisimen kómkere, beıbit raıda bylaı dedi.
– Baýyrym, men sambodan Sovet Odaǵynyń qola júldegerimin.
– Ony ne qyl deısiń? – Taksıst máskeýlik keýdemen shaq ete tústi.
– Eshteńe, – dedi Rollan, – Tek sen bizdi túngi dúkenge aparasyń. Tańǵa deıin bolsa da tasısyń bizdi. Sen meni uqtyń ba, baýyrym?
Uqty ma, álde uqpady ma – biraq «baýyr» bizdi ún-túnsiz Aeroport metrosynyń qasyndaǵy aerovokzalǵa ákeldi de:
– Osynda on ekinshi qabatta túngi bar jumys isteıdi, – dep kúńk etti.
– Mine, kórdiń be, sen qandaı aqyldysyń, baýyrym, – dep Rollan fılosofııalyq túıin aıtyp, ári qaraıǵy jumysty tez bitirip, sharapty alyp keldi. Jastyqpen bolǵan is qoı. Úsheýdiń ishindegi jasy úlkeni menmin. Biraq Jazýshylar odaǵyna ótýde kesheýildegem – árıne, óz kinámnan emes. Al myna jigitterdiń ekeýi de Qazaqstan boıynsha burynnan odaq músheleri. Tobyqtan qaǵyp, kóz jasyńa senbeıtin Máskeýdegi menen góri olarǵa óz tórinde ońaıyraq. Sol sebepten de men Jazýshylar odaǵynyń eń jas múshesimin. О́zimniń ádebı ómirimniń bolashaq sımfonııasynyń osynaý taǵdyrly ývertıýrasyna albyrt jastyqpen qýanýym da sodan. Osy qýanyshpen júrgende meniń ádebıettegi jolymdy ashýǵa barynsha atsalysqan, Ádebıet ınstıtýtyndaǵy ustazym Vladımır Germanovıch Lıdınge ańsarly qyzyl bıletti alǵanymdy aıtyp telefon soqqanymdy múldem umytyp ketippin. Ol meniń jańalyǵyma qýanyp, óziniń paıymynsha, jazýshy ómirindegi mynadaı uly oqıǵanyń qurmetine «bir tostaq sharap kóterý úshin» maǵan dereý Peredelkınoǵa kelýdi buıyrdy. Shaldyń búıregi maǵan shynymen-aq buryp turatyn, semınarǵa qatysýshylardyń arasynan meni daralap otyratyn. Endi, mine, úlken Jazýshylar odaǵynda múshelik bıletti alǵan kúni men ózimniń qazaq dostarymmen kezdesip qaldym da, solarmen toılap, Lıdınmen aradaǵy ýaǵdalastyqty esimnen shyǵaryp alyppyn. Ony tún ortasy aýa páterime topyrlap kelip, áıelim Vladımır Germanovıchtiń meni izdep birneshe ret telefon shalǵanyn aıtqanda baryp bir-aq eske túsirdim...
Tańerteń úsheýmiz birdeı Peredelkınoǵa tarttyq – men qart ustazdyń aıaǵyna jyǵylyp aıybymdy tartý úshin, al dostarym – meniń ıttigim úshin bar kináni óz moıyndaryna alý úshin...
Sodan beri qansha sý aqty! Meıirban qart jazýshy Vladımır Germanovıch Lıdın de bul ómirde joq. Meniń ózim sol kezdegi Lıdınnen kóp úlken kónekóz qartpyn. Bizdiń Oralhanymyz da baqı darııasynyń arǵy betine ótip ketkeli biraz jyldyń júzi boldy.
Oralhan esiminiń qazaqsha maǵynasy da ǵajap: Oral, meniń hanym.
Oralhan, Oreke! Úıdi áldebir qyrsyq aınalyp ótse, nemese adam bir jaman aýrýdan jazylyp saýyǵyp ketse – otbasynda osydan soń týǵan balanyń atyn Oralhan dep qoıady eken.
Iá, sol kezde biz jas edik, qaıratty da qajyrly ári daryndy edik. Biz úsheýmiz de Qazaqstannan bolatynbyz: Oralhan Altaıdan, Rollan Semeıden, uly Abaımen bir topyraqtan, al meniń týǵan jerim Túlkibas... Rollan maǵan Oralhan Bókeevti alyp kelip tanystyrdy da, onyń romantıkalyq rýhtaǵy, joıqyn qýatty hıkaıattary men áńgimeleri meniń qazaqshadan jasaǵan tárjimalarymnyń tólbasy boldy... «Kerbuǵy», «Qar qyzy», «Ardaq», «Jasyn»... Áli múldem jas qazaq jazýshysynyń osynaý shyǵarmalary keıin álem ádebıetiniń klassıkasyna kámil qosyldy.
O, qaıda ǵana kettiń sen, meniń nur dıdarly hanym! Oralhan! Oralshy, hanym meniń! Sen qaıran qalar ediń, sol jolǵy «bótelkeli» túndegi serikteriń úshin, biz úshin qýanar ediń. Qazaq ádebıetiniń qara narlarynyń biri bolǵan, óziń sııaqty iri bolǵan Rollan úshin qýanar ediń. Ol Eski jáne Jańa álemde keńinen áıgili. Onyń «Shaıtannyń taǵy», «Qum kezgen ólikter», «Dúnıe tas-talqan bolǵan kún» romandary jaýhar dúnıe dep tanylyp, oǵan Vengrııa, Polsha, AQSh, Japonııa elderiniń marapattaryn enshiletti. Rollan Shákenuly kóp jyldardan beri Qazaqstannyń biregeı jýrnaly «Amanatty» shyǵaryp keledi. Sóıtip, óz oqyrmanyna qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde HH ǵasyrdaǵy álem ádebıetiniń klassıkalyq úlgilerin, Eýropa, Amerıka men Azııanyń búkil aldyńǵy qatarly avangardy men modernin tanystyrýda.
Joǵary ádebı mádenıet pen minsiz talǵamnyń arqasynda Rollan Shákenuly barlyq qazaqstandyq oqyrman nazaryna orys, túrki, aǵylshyn tildi álemniń eń kórnekti, qyzyqty jazýshylaryn, eýropalyq, qytaılyq, japondyq, latynamerıkalyq, úndilik sóz zergerlerin usyna aldy. Ádebıettiń uly HH ǵasyrynyń barlyq eń uly esimderi dara beıneli, kórkem bezendirilgen kórikti «Amanat» jýrnalynyń betterinde jáne osy attas baspa kitaphanasynyń tutas 200 tomynda súıinshilep tartyldy. Bizdiń Rollannyń mádenıettanýshylyq erliginiń keremetteı mán-mańyzyn shyn máninde de asyra baǵalaý qıyn. Eshqandaı kedergini bilmegen, kez kelgen tyǵyryqtan jol tabatyn, óz talantynyń qyzyq-qýanyshyn bir-birimen alǵaýsyz bólisken qaıran bizdiń jastyq shaǵymyz-aı deseńshi!
Oralhan! Oralshy, nur dıdarly han! О́zińniń appaq tisteriń aqsıǵan aqjarqyn kúlkińmen bizdiń jupyny bolsa da jomart jas dáýrenimizdiń dastarhanyn nurlandyrshy! Qara shashty úsh jigit salyp uryp Lıdın saıajaıynyń aldyna kelgen Peredelkınonyń sol bir jazǵy tańyn bir sátke bolsa da elestetshi. Bir qaraǵanda tákapparlaý kóriner meniń aǵylshyn djentlmenine uqsaıtyn meıirimdi ustazymdy áýel basta shoshytyp alǵan sııaqtymyz! Biraq sosyn sen jáne Rollan – dala qazaqtarynyń ekzotıkalyq eki qubylysy kári djentlmendi salqyn sabyrdyń saıabyr ıiriminen sýyryp alyp shyqtyńdar. Tipti bar ǵoı, ony kóńildendirip jiberdińder. Ol quddy balasha máz bolyp, jaırańdap kúlip berdi. Myǵym deneli dembelshe Rollandy qýaqylana ıyǵynan qaǵyp:
– Jas jigit, sportpen shuǵyldanasyń ba? Qandaıymen? – dep surady.
Buǵan jas jigit ózine tán sypaıylyqpen, qalyń kirpiginiń perdesin kózine túsire:
– Men sambodan Keńes Odaǵynyń qola júldegerimin, – dep jaýap berdi.
Sodan keıin sen, Oralhan, metrdiń eńkish tartqan ıyǵyna qazaqtyń oıýly ásem shapanyn jaýyp, bul jaǵdaı meniń qart ustazymnyń júregindegi ókpe-nazdyń juqa muzdaǵyn múldem eritip jiberdi... Ol kisiniń de ómirden ótkenine, mine, bes jyl boldy, Oreke!
Iá, endi myna dúnıe jalǵannan bizdiń árqaısymyzdyń kórgen syı-qurmet, alǵan maqtaý-marapattardy tizip jatý qajet emes. Seni qansha márte uly hám danyshpan dep madaqtaıtynynyń da esh mańyzy joq. Albyrt jastyq shaǵymyzdyń tamasha kúnderi qaıyrý bermeı, yryqqa kónbeı alystap ketti. Qamshynyń sabyndaı qysqa ómirdiń bizge buıyrtqan eń ǵajap syılyqtary sol jas dáýrenimizde bolatyn. Bizdiń taǵdyrdan alǵan, ómir soqpaqtarynda ózimizben birge arqalap alyp júre almaǵan eń jaqsy júldelerimiz de sonda qaldy. Kezdesý, tanysý, bir-birimizdi tanyp-bilý qýanyshy. Jáne de eń bir ǵajaıyp, keremet, qudiretti de kúshti erler dostyǵynyń, ózderiniń ǵalamat darynyn qapysyz sezingen jaısań jigitterdiń bir-birine degen alǵaýsyz súısinisine negizdelgen jas dáýren joldastyǵynyń týǵan sáti osy edi. Iá, Oreke, munyń bári bizdiń shyǵarmashylyq jolymyzdyń basynda boldy. Iá, biz kezdestik te dostastyq, tanystyq ta tabystyq, bizdiń aqshýaq hanymyz. Biraq sen bizdi tastap qaıda ǵana ketip qaldyń, Oralhan? Bul baryp turǵan ádiletsizdik qoı! Sen endi shynymen de oralmaısyń ba, Oralhan?!
Joq, sen endi bizge qaıtyp kelmeısiń. Sebebi, ýaqytty keri burýdyń múmkin emestiginen ǵana emes. Sebebi, biz birge bolǵan jerlerge qaıta aınalyp kelgende sen baıaǵy sumdyq aqylman, qaljyńbas Rollandy, erkin kúres pen sambodan qola júldegerdi tappaısyń. Múshelik bıletin jańa ǵana alǵan jáne osy qýanyshyn óziniń qazaq dostaryna súıinshilep jýǵan Jazýshylar odaǵynyń «jas» múshesi – meni jolyqtyra almaısyń. Chehovtyń kózin kórgen, Stefan Sveıgpen dosjar bolǵan, Pılnıakpen hat jazysqan asa zııat, zııaly qart jazýshy Lıdınniń de ornyn sıpap qalasyń.
Bizdiń Rollan óz ómirinde alysqa shyrqady. Qazir ol qazaq mádenıeti men ádebıeti degen ataly aýyldyń eń qurmetti aqsaqaldarynyń biri. Al seniń pátýáli paqyryń osy aýylda ózińniń tańdaýly shyǵarmalaryńdy ǵana tárjimalap qoımaı, sonymen birge Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynyń, Ábish Kekilbaevtyń áńgimeleri men hıkaıattarynyń, Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Sońǵy paryz» romanynyń jáne Qazaqstannyń kóptegen basqa da ádebıettegi sańlaq jigitteriniń aýdarmashysyna aınaldy. О́zimniń jazǵan kitaptarym da az emes, Oreke. Olar da 30 elde áralýan tilderge aýdarylǵan. Osyǵan baılanysty meni oqyrmandarmen, álemniń ártúrli ýnıversıtetteriniń stýdentterimen kezdesýlerge jıi shaqyryp turady.
Sondaı kúnderdiń birinde meni Úndistanǵa shaqyrdy. Delıde úlken qonaq úıge ornalastyrdy. Úlken bolǵanda da ǵalamat, sán-saltanatyna kóz súringendeı. Nómirde ystyq. Bólmeniń tynys taryltqan qapyryǵyn abajadaı jeldetkish áreń basyp tur. Bir kezde KSRO-da oqyǵan, basyna shalma oraǵan saqaldy jolbasshym ári aýdarmashym Sıkh Djaıvan áńgime arasynda tuńǵıyq syrǵa toly tylsymnyń betin ashty. Eshteńeden habarsyz, beıqam Djaıvan maǵan osy qonaq úıdiń naq osy meni jatqyzǵan nómirinde oryn alǵan bir qaıǵyly oqıǵa jaıynda aıtyp berdi. Ákimshilik bul nómirge, nege ekeni belgisiz, Keńes Odaǵynan, keıinirek burynǵy keńestik elderden kelgen qonaqtardy jatqyzýdy dástúrge aınaldyrǵan eken. Budan birneshe jyl buryn qonaq úıge Qazaqstannan kelgen jazýshylar delegasııasyn ornalastyrypty. Solardyń ishindegi bir jazýshy meni jatqyzǵan sol nómirde kenetten qaıtys bolyp ketipti. Oqıǵanyń qashan bolǵanyn suraǵanymda Sıkh birneshe jyl buryn dep jaýap berdi. Men odan sol jazýshynyń atyn bilesiń be dep suradym. Djeıvan bilmeıdi eken. Sosyn men muny oteldiń ákimshiliginen bilýge bolmas pa eken dep izerledim. Alǵan jaýabym: joq, bolmaıdy, óıtkeni, mundaı aqparat ásirese qonaqtar úshin, ózderiniń tynyshtyǵyn saqtaý maqsatynda, qupııa bolyp tabylady.
Biraq endi maǵan eshqandaı anyqtamanyń qajeti joq edi. Ol kezde men Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń úlken delegasııasymen birge saparda júrgen Oralhannyń Úndistanda úzilip ketkenin biletinmin. Úndistandaǵy eń ystyq maýsym. Oralhannyń júregi onsyz da názik, qapyryqty kótere almaı, túnde uıyqtap jatqanda toqtaǵan. Sol saparda bolǵandardyń maǵan aıtýynsha, kúndizgi qym-qýyt baǵdarlama men keshki astan keıin jazýshylar óz nómirlerine taraǵan, bári ádettegideı bolǵan. Oralhan eshteńe dep shaǵym aıtpaǵan, kúndegishe oınap-kúlip, dostarymen ázildesip otyrǵan. Al tańerteńgi asqa kelmeı qalǵan. Nómirine barsa, esigi jabyq, ishten kiltteýli.
Taǵdyrdyń jazýymen Úndistanda Oralhan qaıtys bolǵan qonaq úı nómirine tap kelgenimdi bilgen sol túni men alǵash ret onyń arýaǵymen tildestim. Oǵan da kóp jyl ótti, kóp jaılardy qaıǵy tumany tumshalap tastady. Dóp basyp aıta almaspyn, biraq áńgime sulbasy mynadaı-dy.
– Esińde me, Oreke, bizdiń Peredelkınoǵa, meniń Ádebıet ınstıtýtyndaǵy ustazym, qart jazýshy Lıdınge barǵanymyz? Sonda Lıdın úırenisip, jyly shyraı qalyptasyp bolǵan kezde sen ekeýińe, qazaqtyń úkilegen jas jazýshylaryna qaratyp bylaı dep edi: «Sizdiń atyńyz Rollan eken. Belgili, ádebı esim. Biraq, árıne, qazaqtiki emes. Iаǵnı sizge bul esimdi bergen adamdar bizdiń fransýzdyq jazýshy dosymyz Romen Rollandy biletin bilimdi adamdar bolǵany kórinip tur. Al sizdiń atyńyz, jas jigit, Oralhan eken. Bul esimniń qazaqsha maǵynasy qandaı?» Sen sonda bylaı dep jaýap berdiń: «Munyń maǵynasy – vernıs, moı han. Han bir jaqqa, alysqa ketken. Qaıda ketkeni belgisiz. Bálkim, mert bolǵan shyǵar. Sondyqtan, Oralhan. Oral, meniń hanym».
Peredelkıno saıajaıynyń aýyz úıindegi áńgime úzilip, sál ǵana únsizdik ornady. Aryq, aq býyryl samaıly qartań orys jazýshysy jalbyraı tolqyndanǵan kómirdeı qara shashty, sileýsin otty qysyq kózdi, shyqshytty jas qazaq jazýshysyna qarap qalǵan. Qaraǵanda da bir erekshe, jumbaq syrly, tuńǵıyq kózqaraspen qadaldy. Men ózimniń dana qart ustazymnyń osyndaı erekshe qasıetin bilýshi edim. Iá, bul Lıdınniń sol aıtqan naǵyz kóripkeldik, kóregen kózqarasy bolatyn... Qart jazýshymen janar túıistirgen Oralhan tótep berdi, kózin taıdyrmady. Kenet appaq tisterin aqsıta jarq etkizgen onyń júzinde ǵajap kúlki shýaǵy oınady.
Qanekı, Rollan Shákenuly, bizdiń uly dosymyzdy osynaý jańa samǵaǵan bala búrkitteı balǵyn shaǵyndaǵy kerbuǵy kelbetimen este saqtaıyq. О́zimizdiń de samǵaýǵa talpynǵan kezimizdi qaperden shyǵarmaıyq. Aǵynan jarylyp, adalyn aıtsaq, keıin óz ómir jolymyzda qansha bıikterdi baǵyndyrsaq ta, bizdiń de eń jaqsy shaǵymyz sol jazýshylyq jas dáýrenimizde qaldy emes pe!
Anatolıı KIM, Reseı jazýshysy
MÁSKEÝ
Qazaq tiline aýdarǵan Qorǵanbek AMANJOL