О́ńirlik qaýipsizdiktiń yqpaldy tetigi

Bul qaǵıdattardy óńirlik deńgeıde iske asyrýǵa arnalǵan tetikter men quraldarǵa Eýropadaǵy qaýipsizdik já­ne yntymaqtastyq uıymy (EQYU), Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Ujymdyq qaýipsizdik týra­ly shart uıymy (UQShU) sekildi bir­les­tik­ter jatady.

Búgin biz elimizdiń joǵaryda atalǵan uı­ymdardyń ishindegi UQShU-men qa­tynasyna az-kem toqtalyp ótýdi jón kórdik. О́ıtkeni, bıyl Ujymdyq qa­ý­ipsizdik týraly shartqa qol qoı­yl­ǵanyna 25 jyl, al osy Shart negizinde UQShU-nyń halyqaralyq uıym retinde qu­ryl­ǵanyna 15 jyl tolyp otyr.

Ujymdyq qaýipsizdik týraly shartqa Tashkent qalasynda 1992 jylǵy 15 mamyrda, ıaǵnı osydan 25 jyl buryn, alty memleket qol qoıdy. Olar: Qazaqstan, Armenııa, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan jáne О́zbekstan. Al 2002 jylǵy 14 mamyrda, naqtylaı aıtqanda 15 jyl buryn, shartqa qatysýshy elder bul kóp­jaqty qujattyń negizinde naqty ha­­lyqaralyq uıym qurý týraly sheshim qa­­byldady. Búginde UQShU-ǵa alty mem­­leket múshe ( uıymnan shyǵyp ketken О́zbekstannyń ornyn Belarýs tol­tyr­dy).

UQShU-nyń tarıhynda onyń áre­ketterine túrli baǵalar be­ril­­gen. Máselen, 2010 jyly oryn al­ǵan Qyrǵyzstandaǵy jappaı qaq­ty­ǵys­tardy toqtatý úshin eldiń sol kez­degi pre­zıdenti Roza Otýn­ba­eva UQShU-nyń je­del yqpal etý kúsh­terin paıdalaný tý­raly ótinish jasa­ǵan. Alaıda, uıym bas­shylyǵy Qyrǵyzstan­ǵa áskerlerdi ji­be­rýden bas tartty. Ýa­qy­tynda bul sheshim «onda UQShU nege kerek?» degen suraqty týyndatyp, uıym qa­tań synǵa ushyraǵan. Biraq jyldar óte kele, atalǵan sheshimdi qabyl­da­­ǵan­dardyń kóregendigi aıqyn boldy. О́ıt­­keni, el ishindegi qaqtyǵysqa shet­el­­dik áskerlerdiń qatysýy shıelenisti básendetýdiń ornyna keri nátıjege alyp kelýi ábden yqtımal edi.

Al Qazaqstanǵa UQShU-nyń nendeı paıdasy bar degen saýalǵa jaýap izdesek, birinshiden, bul uıym sheteldik qarý-jaraqtardy, áskerı jáne arnaıy tehnıkalardy jeńildikpen satyp alýǵa múmkindik beredi. Bul bizdiń áskerı kúshterimizdi, quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterimizdi bıýdjet qarajattaryn únemdeı otyryp, zamanaýı qarý-jaraqtarmen jáne tehnıkamen jabdyqtaýǵa jol ashady.

Sonymen qatar, UQShU sheńberinde kópjyldyq Áskerı-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamasy bekitildi. Osy qujattyń bir talaby retinde qa­rý-jaraqtar men áskerı tehnıka sala­syn­da qyzmet kórsetýge arnalǵan orta­lyq­tardyń júıesin qurý iske asyrylýda. Bul otandyq áskerı ónerkásiptiń áleý­etin arttyrýǵa múmkindik beredi. Buǵan qosa, Qazaqstan óz áskerı qyz­met­shilerin Reseı men Belarýstiń áskerı joǵary oqý oryndarynda aqysyz nemese jeńildikpen oqyta alady. Elimiz, óz kezeginde, Armenııa, Qyrǵyzstan jáne Tájikstannan kelgen áskerılerge dál osyndaı múmkindikter beredi.

Uıym sheńberinde koalısııalyq jáne óńirlik negizdegi toptasýlardy, bitimgershilik kúshterdi, quqyq qor­ǵaý organdaryn, sondaı-aq, TJM or­gan­darynyń arnaıy maqsattaǵy bó­lim­shelerin qamtıtyn ujymdyq qaý­ip­sizdik júıesi qurylǵan. Atalǵan bó­lim­shelerdiń áskerı daıyndyǵyn je­til­dirý jáne damytý ári áskerı ret­tilik tetikterin pysyqtaý maqsa­tyn­da únemi ártúrli jattyǵýlar ótkiziledi.

Jańa syn-qaterler men qaýipterge toqtalatyn bolsaq, qazirgi tańda UQShU halyqaralyq terrorızm men ekstremızmge qarsy kúres máselelerine erekshe nazar aýdaryp otyr. Qazaqstan ókilderiniń belsendi jumystarynyń nátıjesinde 2016 jylǵy qazanda ótken UQShU otyrysynda halyqaralyq terro­rızmge qarsy kúreske qatysty is-sharalardyń tizbesi qabyldanyp, UQShU pishiminde terrorıstik dep ta­nyl­ǵan uıymdardyń biryńǵaı tizimi be­kitildi. Sonymen qatar, Qazaqstannyń 2012 jyly uıymǵa tóraǵalyq etýi kezeńindegi basymdyqtaryn iske asyrý maqsatynda UQShU-nyń esirtkige qarsy strategııasy qabyldandy.

Jalpy, UQShU sheńberinde ótki­zi­letin is-sharalar Qazaqstannyń ult­tyq qaýipsizdigin, sondaı-aq, óńir­lik turaqtylyqty qamtamasyz etýge mańyzdy úles qosýda. Bul arada uıym­nyń halyqaralyq arenadaǵa bedeliniń ósý­ine, onyń qalyptasýy men damýyna Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń si­ńir­gen eńbegi aıryqsha ekenin aıt­qanymyz jón.

Janbolat ÚSENOV, Halyqaralyq qatynastar jónindegi eýrazııalyq keńestiń dırektory