Qyzyljardaǵy «Qalyńdyq úıi»

Ańyz ben aqıqat

Arhıtektýranyń álemdik modern, barokko úlgilerimen jáne ulttyq naqyshpen astasyp turǵyzylǵan sáýletti eskertkishter oblys ortalyǵynda kóp emes. Qalaǵa erekshe sán beretin mundaı nysandardyń shejiresi tereńnen bastalady. Olardyń keıbiri ǵana memleket qorǵaýyna alynǵan. Kópshiligi jekemenshik ıelikterinde. Qaı-qaısysy bolsyn bir-birine uqsamaıtyn, qaıtalanbas mánermen erekshelenedi. Táýelsizdikten keıin ózindik arhıtektýralyq kelbetke ıe baıyrǵy nysandar tarıhı-mádenı mura, sáýlet óneri retinde baǵalanyp, respýblıkalyq mańyzy bar eskertkishter tizimine engizildi. Olardyń qatarynda HIH ǵasyrda Halıt Iаngýzarov qyzyl aǵashtan qıyp salǵan, el aýzynda «Qalyńdyq úıi» atalyp ketken eki qabatty eńseli ǵımarat ta bar. Tatar kópesi mal ónimderin óńdeıtin zaýyttar ashyp, berisi Máskeý, Peterbýrgke, árisi Qytaıǵa deıin saýda-sattyq jasaǵan. Jetim-jesirlerge, jarly-jaqybaılarǵa kómektesý, taǵy basqa qaıyrymdylyq sharalaryna belsene qatysyp otyrǵan. 

 Kóne baspananyń salynýy, áýlettiń keıingi taǵdyry jaıly áńgimeler kóp. Keıbiri ańyzǵa bergisiz bolsa da, aqıqatpen tamyrlas jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Biri romantıkalyq leppen aıaqtalsa, ekinshisi adam janyna muń uıalatady. Keı derekterge súıensek, sýyq qarýmen qarýlanǵan baskeserler Iаngýzarovtardyń otbasyn tonaý maqsatymen qaraqshylyq shabýyl jasap, qoıdaı jýsatyp salady. Kórer jaryǵy bar 16 jastaǵy Halıt ǵaıyptan aman qalady. Ol keıin Máskeýge kelip, Husaıyn Býrnashev degen saýdagerdiń qaramaǵynda qyzmet isteıdi. Onyń totydaıyn taranǵan, suńqardaıyn sylanǵan aıdaı sulý qyzy Gúlsimge kózi túsip, esi keterdeı ǵashyq bolady. Baıdyń bir jyl tegin jumys atqarsań, tilegińdi oryndaımyn degen talabyna moıynusynyp, ýádeli merzim bitken soń qalyńdyǵyn elge alyp qaıtady. Sodan ıtalııalyq sheberdi aldyryp, jan jaryna arnap erekshe syı jasaıdy. Kórgen adamnyń kóz jaýyn alatyn ásem úı mármár tastarmen, qysh taqtalarmen, keramıkamen órnektelip, shetelden asyl buıymdar men jıhazdar aldyrtylady. Endi bir ápsana boıynsha úılený toıyna sanaýly kúnder qalǵanda qalyńdyq aıaqasty qaıtys bolyp, sonyń qurmetine salynǵan desedi. Nemereleriniń aıtýynsha, aq pen qyzyldyń soǵysy kezinde atasy men ájesi ózge baı otbasylarǵa ilesip, Qytaı aspaq bolǵan. Alaıda, bul oılary júzege aspaı Qarqaralyny turaqtap qalǵan. Keıin О́zbekstan jaqqa qonys aýdaryp, odan arǵy taǵdyrlary belgisiz kórinedi. 

Saǵyzsha sozylǵan sergeldeń

Sáýletti ǵımarat 1982 jyly respýblıkalyq ma­ńy­zy bar tarıhı jáne má­de­nı eskertkishter sana­tyna kirgizilgenimen, kóp ýa­qyt boıy nazardan tys qa­lyp kelgen. Ta­rıhı qun­dylyǵyn aıǵaqtaıtyn arnaıy mártebesi bola tu­ra tıisti oryndar tarapy­nan qorǵaý, saqtaý jaıyna mán berilmegen. Birde-bir ret jóndeý kór­megendikten to­zyp, burynǵy kelbetinen aıry­la bastaǵan . Mádenıet basqarmasy ne istedi deı­siz ǵoı? Tyǵyryqtan shy­ǵý­dyń joly retinde jal­ǵa berýmen shektelip tyn­ǵan. «Is bitti, qý ketti» de­gen osy. En­di myna qy­zyq­ty qa­ra­ńyz, «memleket qam­qor­lyǵyna alyndy» degen nysan búginde Qazaqstan musylmandar dinı basqar­ma­synyń tirkeýinde, ob­lys­tyq bólimshesiniń ese­binde. Al paıdalanýshy re­tin­de bar «shyjyǵyn» «Nur» qa­lalyq meshiti tartyp otyrǵan jaıy bar.

– Petropavl qala­syn­­­da birde-bir medrese jo­ǵy es­ke­ri­lip, arab ti­lin úıre­ný, Quran aıattaryn, sharıǵat ilimderin meńgerý ǵıbadathanasy retinde qurylǵan bolatyn. Qansha shyǵynǵa batsa da, ımanı isterdiń saýabyn arqalap keldi. Al 2013 jyldan beri jalǵa alý quqynan da aırylyp qaldyq. Soǵan qaramastan kommýnaldyq, taǵy basqa bereshek qaryz­dar 600 myń teńgeden asyp ketti. Kimniń óteri bel­gi­siz, – deıdi qalalyq «Nur» me­shitiniń ımamy Azamat Sársenov. 

Iá, bul mekemeni kim­der qonystanbady de­seń­shi? Depýtattar soveti, ar­­na­ıy otrıad shtaby, qar­jy bólimi, saqtandyrý uıy­my, jeke fırmalar ...ti­zim osy­laı jalǵasyp ke­­­te be­redi. Birde-bireýi shybyq ba­syn syn­dyryp, qol ushyn be­rip kórmepti. Ie­si bolma­ǵan­dyqtan, kıe­si de joǵala bastaǵan sy­ńaıly. Meshittegiler res­pýb­lıkalyq mańyz­daǵy ta­rı­hı jáne mádenı eskert­kishke jóndeý quqy­lary joqtyǵyn, ondaı múm­kin­dik bolǵannyń ózin­de qar­jylyq jaǵdaı kel­meı­ti­nin alǵa tartady. Endi «pá­le­­den mashaıyq qashyp­ty­­nyń» kerimen qashan qu­tyl­ǵansha asyq.  Mádenıet mınıstrligi jurt­shylyqtyń ǵımaratty qalpyna kel­ti­rý týraly ótinish-tilek­terin eskerse kerek, 2010 jyly jobalaý-restavrasııa máselelerine mamandanǵan «Kúmbez» JShS-in jiberedi. Onyń mamandary atqarylatyn jumystardyń kólemin eseptep, 63 mıllıon teńge qajet degen tujyrym jasaıdy. Alaıda, vedomostvo qarjy tapshylyǵyn sebep etip, jaqsy jobany keıinge shegeredi. Sóıtip, baqandaı úsh jyl saryla tosýǵa týra keledi. 2013 jyly «Qazrestavrasııa» mekemesi Batys Qazaq­stan fılıaly tender jeńim­pazy retinde belgilengen soń onyń tarapynan shıraq qımyl, sapaly is kútilgen bolatyn. Biraq byltyr aıaqtaldy dep eseptelgen restavrasııa jumystarynyń sapasyz júrgi­zilgeni sonshalyq, jer­gilikti komıssııa qa­byl­­daýdan bas tartqan. Al mınıstrliktegiler «mer­­­di­­­gerdiń jumysynda min joq» degen sheshim shy­ǵaryp qoıǵanǵa uqsaı­dy.  – Men restavratorlar­men kúnde derlik ushy­rasyp júrdim. Bir-eki ma­man­ǵa erip ózbek­stan­dyq gastarbaıterler kel­di. Jarytyp ja­laqy tóle­megen soń olar da kóp tu­raq­tamady. Kóktemde bol­masa kúzde ǵana tóbe kór­setetin 3-4 adamnan ne úmit, ne qaıyr? 60 mıllıon teńgege atqarylǵan sharýanyń sıqy mynaý! Esh syn kótermeıdi. Kóktemde shatyrdan sý aǵyp, qabyrǵa, eden búline bastady. Lınoleým qalaı bolsa solaı tósel­gen. Jetpegen jerlerge taq­taı qaǵa salǵan. Tereze, esik, áınekterdiń kóbi aýys­tyrylmaǵan. Durys ashy­lyp, jabylmaıdy. Tó­belerdiń usqyny qashyp tur, saltaq-saltaq. Káriz júıesindegi aqaý sol qalpy. Qaıta burynǵy keı­pi jaqsy edi,–deıdi meshit­­tiń kúzetshisi Serik Kojuldaqov.

Mádenıet jáne qujat­tamalar basqarmasy tarı­hı-mádenı murany saqtaý bóliminiń jetekshisi Rahat Mámbetálıev aktige áli qol qoıyl­maǵanyn aıtyp aq­­tal­ǵanymen, arada qan­­sha­ma ýaqyt ótse de, kózge shuqyp kórsetilgen olqylyqtardyń túze­til­meýin túsindirip bere al­mady. 

Elbasy atap ótken­deı, órke­nıet­ti ult eń al­dy­men, ta­­rıhymen, máde­nıe­timen, ul­tyn ulyq­ta­ǵan uly tul­­ǵalarymen, álem­­dik mádenıettiń al­tyn qory­­na qosqan úlken­di-kishi­li úle­simen maqtanady. О́ki­nish­ke qaraı, merdiger kompanııanyń osy ja­ǵyn umyt qaldyrǵany kó­ńil­ge qaıaý túsiredi. Respýb­lıkalyq mańyzǵa ıe tarı­hı-má­denı eskertkishti res­­ta­vrasııalaýdaǵy asy­ǵy­styqtar men aǵat­tyqtar, tap­syrylǵan iske atústi, ja­ýapsyz qaraý eshqandaı abyroı ápermesi anyq.   Soltústik Qazaqstan oblysy