Aýyz sýdyń da alýan túri bar

Sonymen saýdalanatyn sýdyń sapasyn saraptap kóreıikshi. Máselen, dúkenderde turǵan sýlardyń syrtyndaǵy jazbalarǵa úńilsek, «tabıǵı mıneraldy sý», «artezıan sýy», «ashanalyq aýyz sý» degen sııaqty jazbalardy jıi kóremiz. Qazaqstanda naǵyz tabıǵı mıneraldy sý bar ma ózi? Bul sýdyń basqa sýlardan aıyrmashylyǵy qandaı?  Qysqasy, bótelkelengen aýyz sýlar­dyń etıketkasyndaǵy jazbalardy qalaı oqý kerek? Máselen, medısına mamandary adam kúnine kem degende 1,5 lıtr sý ishýi kerek deıdi. Kópshiligimiz dúkenge kir­gende oılanbastan, qolymyzǵa birinshi túsken sýdy satyp ala beremiz. Tutynýshy kóp jaǵdaıda onyń syrtynda ne jazylyp turǵanyna mán bermeıdi.  Sórelerde samsaǵan sýlardyń bári birdeı me? О́z kezeginde halyq ara­synda my­nadaı laqap bar. Satylyp jat­qan sý­lardyń bári bir qubyrdan quı­yla be­redi-mis. Bul sóz qanshalyqty shyn­dyq­qa janasady? Endeshe qolymyzǵa bótelkeni alaıyq. Onda mindetti túrde sýdyń túrleri – aýyz sýy, tabıǵı sý, ashanalyq sý, sú­zil­gen sý, tabıǵı mıneraldy sý jáne bas­qa­­laı da kórsetilýi kerek. Sol sııaqty Qa­zaq­standa barlyq bótelkelengen ta­bıǵı jáne emdik sýlardyń memlekettik stan­darttary bar. Aýyz sýlar arna­ıy zańdarmen rettelgen. Onda 2007 jyldyń 1 qańtarynda bel­gilenip, 2008 jyly kúshine engen «Quty­lan­ǵan aýyz sýlardyń qaýipsizdik talap­tary» kór­setilgen. Al emdik sýlar min­detti túr­de kýrortologııalyq ǵylymı or­ta­lyq­tardyń balneologııalyq qo­ry­tyn­dysyn alýy tıis. 

Paıdaly-aý,  biraq kúnde emes Sonymen eger etıketkadan «emdik» nemese «emdik-ashanalyq» sý deıtin jazbany oqydyń delik, onda bul sýdy dárigerińiz taǵaıyndamasa, kúnde ishýge bolmaıtyndyǵyn bilý qajet. Mundaı sý kúshti mıneraldanǵan bolyp keledi de – 1 lıtrde 1g/dm3 bastalady. Al eli­mizde emdik-ashanalyq sýlardy Bor­jo­mı, Nabeglavı, Esentýkı sııaqty ım­port­­tyq markalar usynady. Oǵan qosa em­dik qazaqstandyq sýlardyń Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Saryaǵash» ký­rorttyq aýdandarynda ártúrli óndi­rý­shiler shyǵaratyn serııalary bar. Sol  sı­ıaqty Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy qo­ryqtyq aımaqtarynda óte paıdaly jer­asty aýyzsýlary «Kulager» ataýymen bótelkelenedi. Bul emdik-ashanalyq sý­dyń quramynda kádimgideı emdik qasıetke ıe belsendi ıodtar bar. 

Mólshersiz ishe  berýge bolady Sol sııaqty elimizdegi dúken sóre­le­rinen «ashanalyq», «tazartylǵan», «bu­laq sýy» deıtin aýyzsýlar men «birinshi» nemese «joǵary» kategorııaly, sondaı-aq, «tabıǵı mıneraldy» sýlardyń neshe túrin tabasyz.  Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy aýyzsýlardyń reglamentinde kórse­til­gen­deı, óndirýshiler etıketkalarda sý­dyń qu­ra­myna sáıkes, mindetti túrde ony ja­zýy kerek jáne muny ústinen tuty­ný­shylar quqyǵyn qorǵaý jónindegi komıtet qadaǵalaıdy.  Sonymen, endi siz etıketkadan «aýyz sýy» degendi oqydyńyz delik, demek bul sý­dy shekteýsiz ishe berýge bolady. Eger «as­hanalyq» degen jazý bolsa, onda bul sý mıneraldy tuzdardyń bıologııalyq bel­sendi elementterimen baıytylǵan de­gen sóz. Onsyz adam aǵzasy ómir súr­meı­tini belgili. Al «tazartylǵan» sý – bul tolyq súzgiden ótkizilgen, bastapqy ke­­zinde sý quramynda bolǵan barlyq zat­­tar tazartylyp, keri aınaldyrýdan ót­­ken sý. Tazartylǵan sýdy jerasty sý kóz­derinen de, sondaı-aq, sýmen qam­ta­ma­syz etý júıesinen, ıaǵnı qalalyq sý qubyrlarynan da iship otyrmyz. «Birin­shi» nemese «joǵary» kategorııaly – bul sý­lar Keden odaǵy aıasynda qabyldanǵan qaýipsizdiktiń naqty bir talaptaryna jaýap beretin sýlar. 

...taǵy da jáne tipti paıdaly Al «tabıǵı» nemese «mıneraldy» degen jazýlary bar sýlarǵa erekshe toq­talyp ótken jón. Bul sýlar tabıǵı bu­laqtardan alynady jáne óziniń bas­tapqy tabıǵı túrde mıneraldanǵan qasıet­teri joǵalmaǵan. Eger tutynýshy bótelkeniń syrtynan bul jazýdy tapsa, onda taǵy eki jazýdy kórýi tıis. Bul sýdyń kózi men skvajına nómiri. Oǵan qosa sýdyń qu­ra­myndaǵy mıneraldardyń kestesi de kór­setilýi kerek. Tabıǵı mıneraldy aýyz sý­ynyń mıneraldary 0,2-den bastap 1g/dm3 deıin jáne odan joǵary bolmaýy qajet. Qazir tabıǵı mıneraldy aýyzsýlar búkil álemde joǵary baǵalanady. Olardy mólshersiz ishe berýge bolady. Ol shólińdi ǵana qandyrmaıdy, adam aǵzasyn eń sińim­di mıneraldarmen baıytady.  Qazaqstannyń aýmaǵynda tabıǵı mıneraldy aýyzsýlardy negizinen Perrier, Vittel, Evıan, SanPelegrino sııaqty ımporttyq markalar men basqalar usy­nyp otyr. Qazaqstannyń ózinde shyǵatyn ta­bıǵı mıneraldy sýlardyń ishindegi barynsha tanymaly jáne keńinen taraǵany TURAN sýy.  Tabıǵı mıneraldy sýlar jer astyn- d­a­ǵy senimdi qorǵalǵan sý kózde­ri­nen aly­nady da jáne tasy men qumy súzilip, tek mehanıkalyq tazartýdan ótkiziledi. Mu­nan da bólek mundaı sýlar óz standartta­ryna sáıkes, adamnyń densaýlyǵyna fı­zıologııalyq paıdasy bar áserge ıe bo­lýy kerek.  Ne desek te, álemde aýyzsýdyń narqy ósip keledi. Bul salamatty ómir saltynyń sán­ge enýimen baılanysty burynǵydan da kókeıkesti sıpatqa ıe bolýda. Oǵan sáı­kesinshe, sýdyń neshe túri men marka­lary da qosa shyǵarylyp jatyr. Al tu­tynýshyǵa qalǵany, bótelkelerdiń qa­ǵaz­yndaǵy jazýlardy jiti oqyp, osy biz ne iship júrmiz degen suraqty qaperinen shyǵarmaý. О́ıtkeni, sol ishken sýymyzdyń 80 paıyzy óz aǵzamyzda qalady jáne tánimizdi quraıdy. 

Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY