Ulttyq ekonomıkanyń jetekshi kúshi

Resmı málimetke súıensek, shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndary ótken jyly jalpy somasy 17 trln teńgege taýar óndirgen. Bul munaı óndirý kórsetkishterinen de birshama asyp túsedi. Al elimiz IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznes úlesi 23,1 paı­yzdy qurady. Sondaı-aq, shaǵyn jáne orta kásiporyndarda 3 mln adam ju­mys isteıdi eken. Ulttyq ekonomıka mı­nıstrliginiń málimetinshe, shaǵyn jáne orta ká­­sipkerlik ónimin shyǵarý halyqtyń jan basyna shaqqanda ár adamǵa 1 mln teńgeni quraǵan. Kásiporyndardyń kóbisi Almaty men Ońtústik Qazaqstan oblystarynda shoǵyrlanypty. Jalpy, 2016 jyly elimizdiń IJО́-si 46 trln teńgeni qurady. Al halyqtyń jan basyna shaqqanda IJО́ 2,6 mln teńge boldy. IJО́-niń 25 paıyzdan astamy ónerkásipke tıesili. Árıne, bul kórsetkishterge qol jetkizýde kásipkerlikti qoldaý baǵdarlamalarynyń úlesi zor.

Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý halyq sharýashylyǵyn damytýǵa, áleýmettik problemalardy sheshýge, jumyspen qamtylǵan qyzmetkerler sanyn ulǵaıtýǵa aıtarlyqtaı áser etetini anyq. Sondyqtan da bolar kásipkerlikti memlekettik qoldaý árdaıym óte ózekti másele. Osy maqsattaǵy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy Elbasynyń «Jańa onjyldyq – Jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýyn jáne Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyn iske asyrý úshin ázirlengen bolatyn. Baǵdarlama eki kezeńge josparlandy. Birinshi kezeń 2010-2014 jyldar aralyǵynda ótti. Mundaǵy alǵashqy 2010 jyl baǵdarlama mindettemeleriniń sheshilýi, ıaǵnı jańa bıznes-bastamalardy qoldaý, kásipkerlik sektordy saýyqtyrý, shetelge taýar shyǵarýshylardy qoldaý sııaqty úsh baǵyt boıynsha iske asyrylǵan qanatqaqty jyl boldy. 2011-2014 jyldary mindettemelerdiń sheshilýi jańa baǵdarlamalardy qoldaý, shetelge taýar shyǵarýshylardy qoldaý sııaqty eki baǵytty qamtydy. Al 2015 jyly bastalǵan ekinshi kezeń 2020 jylǵa deıin jalǵasady. Bul jańa baǵdarlamalardy qoldaý, shetelge taýar shyǵarýshylardy qoldaý sııaqty eki baǵytty kózdeıdi.

Kásipkerliktiń kókjıegi keńeıip kele jatqany jaıly málimetti «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń derekteri de dáıekteı túsetindeı. «Damý» qory­nyń tóraǵasy Abaı Sarqulovtyń aı­týyn­sha, 2016 jyldyń ózinde ǵana «Da­mý» qorynyń qoldaýyn kórgen kásip­oryndar 4 trln teńgeniń ónimin shy­ǵarǵan. Kásiporyndardan túsken sa­lyq kólemi jylyna 253 mlrd teńgeni qu­raıdy.

«Bizdiń shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasyn qoldaýǵa baǵyttalǵan bas­ta­ma­larymyzdy «sapa» jáne «san» dep sı­­pattaýǵa bolady. Bolashaqta qyz­met­terdi avtomattandyrý deńgeıin kó­terip, usynatyn ónimder sanyn arttyryp, shaǵyn jáne orta kásiporyndar úshin qarjy sýpermarketin quryp, mık­ro­qarjylandyrý kólemin arttyryp, beı­qarjylyq qoldaý kórsetý aıasynda kásipkerlerdi oqytýdy josparlap otyrmyz», – deıdi basqarma tóraǵasy A.Sar­qulov. Jalpy, atalǵan qor arqyly 1997-2007 jyldar aralyǵynda 2,6 myńnan as­tam jobaǵa qoldaý kórsetilip, berilgen nesıe somasy 27,5 mlrd teńge bolǵan. Bul kezeńde Qazaqstandaǵy ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlik úlesi 10,7 paıyzdy quraǵan. «Damý» qo­rynyń fılıaldary da osy kezderi qu­ryla bastaǵan edi. Al 2008-2009 jyldar aralyǵynda ekinshi deńgeıli bankterge sharttasyp qarjy salý baǵdarlamasy engizildi. Sonyń arqasynda 10 myńnan as­tam joba qoldaý alyp, berilgen nesıe somasy 521 mlrd teńgeni qurady. Qazaq­standaǵy ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlik úlesi 17,7 paıyz boldy. Sondaı-aq, 2010-2015 jyl­dar aralyǵynda «Damý» qory «Bız­nestiń jol kartasy-2020» memle­ket­tik baǵdarlamasynda paıyzdyq mól­sher­lemeni sýbsıdııalaý jáne kepil­zat jetispegen jaǵdaıda kepildik berý qural­dary boıynsha operator boldy. «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasyn­da óńdeý ónerkásibi salasyndaǵy kásip­oryn­dardy 6 paıyzdyq jeńil nesıemen qam­tamasyz etý qolǵa alyndy. Osy ýaqyt aralyǵynda 27 myńnan astam joba qoldaý alyp, berilgen nesıe somasy 2,1 trln teńgeni quraǵan.

Shamamen 3,2 mln adam sha­ǵyn jáne orta kásipkerlik sa­lasyna kelgen eken. Eldiń ishki jalpy ónimindegi ShOB úlesi artty. Barlyq oblys or­ta­­lyqtarynda «Ká­sip­ker­ler­ge qyzmet kórsetý or­ta­lyq­ta­ry» ashylyp, aýdandar­da ká­sip­k­er­lerge qyzmet kór­se­te­tin 14 mobıldi ortalyq qu­ryl­dy.

2015 jyly Úkimet «Bıznes­tiń jol kartasy-2020» baǵdar­la­masyn jetildirip, «Bıznestiń jol kartasy-2020» bıznesti qol­daý men da­mytýdyń bi­ry­ń- ǵaı baǵdar­la­masy» bolyp bekitildi. «Damý» qory qar­jy­lyq agenti bolsa, «Ata­meken» ult­tyq kásipkerler pa­latasy men ákimdikter – opera­torlary. 2016 jyly «Damý» qory óńir, aýyl, mono jáne shaǵyn qala­lar­daǵy kásipkerlerdi belsendi túr­de qarjylandyra bastady. Bul – Almaty men Astana qa­lasy jáne basqa da oblys ákim­shi­likterimen bir­lesip jylyna 8,5 paıyzdyq je­ńil­dikpen nesıe­len­dirý baǵ­dar­lamasy bolatyn. Mık­ro­qar­jy­landyrý, faktorıng, fran­chaızıng baǵdarlamalary da is­ke qosyldy. Kásipkerlerge qyz­­met kórsetýde jańa ádister qol­­­danyla bastady. Atap aıt­­qanda, «Da­mý Blıs» teh­no­lo­gııa­sy iske qosy­lyp, ke­pildik berý quraly boı­ynsha ótinishti avtomat­tandyrý iske qosyldy. Osy ýaqyt­tan bas­tap 2017 jyldyń shilde aıyna deı­ingi aralyqta 45 myńnan astam joba qoldaý aldy. Berilgen nesıe quny 3,4 trln teńgeni qurady. Osy­laısha, 1997 jyl men 2016 jyl aralyǵynda «Damý» qory ak­tıvteri 4,2 mlrd teńgeden 349,4 mlrd teńgege deıin ósti. Osy ýaqyt ishin­de jeke kapıtal 119 mln teńgeden 98,7 mlrd teńgege deıin kóterilgen.

Al kúni keshe ǵana, Astanada «Uly dala eli» III forýmy aıasynda 28-30 shilde ara­lyǵynda uıym­dastyrylǵan otandyq taýar óndi­rýshilerdiń respýblıkalyq kór­mesindegi san alýan otan­dyq taýar­lar­­dyń ózi eldegi kásip­ker­liktiń kór­keı­ip, órken jaıyp kele jatqanyn taǵy bir aıǵaqtady. Onda qordan qoldaý alǵan 350-den astam kásiporyn bas qosty. «Qazaqstanda jasalǵan» dep atal­ǵan kór­mede tamaq óner­ká­sibi, qurylys sala­sy ónimderi, jı­haz shyǵarý, kıim-keshek, arnaıy tehnıka men qural jab­dyqtar, zergerlik buıym, ká­desyı men polıgrafııalyq ónim deı­siz be, bári bar. Bul, árıne, ká­sip­kerlikke jasalǵan qam­qor­lyq­tyń shynaıy kóri­nisi.

Dınara BITIK, «Egemen Qazaqstan»