Bizdiń myna ar tómendep, aqsha bıiktegen ajarsyz qoǵamda beıkúná tasty qorǵaýshylar da tabylyp jatqanyna myń shúkir. Adam júregindegi meıirim áli ólmegen eken! Qazaqtyń qazirgi mańdaıaldy aqyndarynyń biri Tynyshtyqbek Ábdikákimuly: «Tasty da shyn jaqsy kór, – nurlanady» dep tolǵanady. Jurt qatygezdiktiń, qııanatshyldyqtyń balamasy sanaǵan tastan izgilik, jan shýaǵyn kóredi. Osyndaı asqaq adamgershilik oıtanym, alǵaýsyz abzaldyq aqyn júrekten, jaqsylyq ataýlyǵa jaqyn júrekten shyǵyp, onyń ózi de jan-jaǵyna bir nursáýledeı jaryq shasha sebezdep jatqany ǵanıbet-aý dep oıladyq.
Kókiregi kereńder tastan surqaılyq, sýyqtyq kórse, aqyndar men aq nıet abzaldar sulýlyq pen súıkimdilik kóredi. Qazaq aqyndarynyń ishinde adamdyqpen astasqan tas taqyrybyna tuńǵysh túren salǵan aıbozym Qasym Amanjolov eken-aý. Qasekeń qudiretti jyrymen qara tasqa jan bitiredi. Maıdannan elge ǵalamat saǵynyshpen oralǵan soldat aqynǵa Almatynyń kóshesinde, Alataýdyń gúlge bókken baýraıynda: «Sybyrlaıdy japyraq, Jalt qaraıdy tas maǵan!» Osyndaǵy jalt qaraǵan jansyz, tilsiz tas emes, tiri tas ekendigine Qasym aqynmen birge biz de qol qoıamyz, tastyń nurlanǵanyn, jandanǵanyn biz de jan-júregimizben sezinip moıyndaımyz.
Tastyń osy adamı aqıqatyna, hıkmetti qasıetine biz uıyp, ılanamyz. О́ıtkeni, qazaqtyń arǵy-bergi poezııasyndaǵy eń ǵajaıyp aqyndarynyń biri de Samarqannyń kók tasyndaı ezile jibip, egile jyrlap ımandaı shynyn aıtyp tur emes pe! «Jata almas em topyraǵyńda tebirenbeı, Qasym bolmaı tasyń bolsam men eger!» Aqyn úshin tas týǵan jerdiń bir rámizi. Osyndaı rámizdik nyshandy qasıetti tabıǵattaǵy basqa zattar emes, tek tas qana arqalaı alady. Demek, tasta adamnyń kindik qany tamǵan atamekenniń kıesi bar. Tastyń osyndaı jan sezimin, tili men nuryn taǵy da qaıran Qasymnan asyryp kim aıtar? Qulaq túreıik: «Kóktem kelip kúlip jatqan tastardy Basýǵa men ımendim. «Átteń, shirkin, berer me edi sezimdi? Tas bolǵany jazǵany», dep turǵanda bir esersoq ózimdi Basyp kete jazdady».
Tastaǵy jylylyqty, tastaǵy shýaqty osy Qasym aqyndaı sezine bilý kerek. Sonda tas ta saǵan qýanysh syılaıdy, kıesimen alqaıdy. Sol sebepten de tabıǵat jaratylystarynyń ishinde adamǵa eń jaqyny, qashanda aldynan shyǵatyny, árqashan jolyn tosyp jatatyny – tas. Týǵan jerge degen saǵynysh maýqyń onyń qara tasyn aıqara aımalap qushaqtasań ǵana basylmaq. Saǵyna bilmes adamdarǵa tastyń nury kórinbeıdi, tastyń ǵajap syry ashylmaıdy. Bul keremetti qazaqtyń taǵy bir talantty aqyny, uly saǵynyshtardyń jyrshysy Tólegen Aıbergenov bylaısha órnekteıdi: «Saǵynbaı barsań taýlar da seniń aldyńnan shyqpas asqaqtap, Oılaýyń múmkin dúnıeni mynaý ketken eken dep tas qaptap». Al saǵynyp barsań tastyń nury janyńdy aıalaıdy, aımalaıdy. Iá, Qasym, Tólegen, óz zamandasymyz Tynyshtyqbek aqyndardaı shyn jaqsy kórseń, tylsym syryna boılaı alsań tastyń da nurlanatyny ras.
Endeshe, tastyń nurlanǵanyn kóre alǵan adam – ózi de Allanyń nuryna bólengen jaqsy adam, júregi jumsaq adam. Sonda deımiz-aý, tastyń qadirine jetken qazaq netken kóregen. Áýlıe tas. Úıtas. Shoshala tas, Kerege tas. Áýlıeli, kıeli jerleriniń bári derlik taspen baılanysty. Al arǵy babalarymyz óz tarıhyn qashap, bádizdep turyp tasqa jazǵan, keleshek urpaqqa arnaǵan eń asyl syrlaryn tasqa ashqan. Oı-armandaryn, qııal-sýretterin túrli tańbalar tilimen tastarǵa beınelegen. Aspan astyndaǵy mýzeı syndy Tańbaly tas alqabynda, Kúlteginniń kók tasynda, Orhon-Enesaıdyń tas eskertkishterinde, kúlli Deshti-Qypshaqtyń balbal músinderinde ata-babalarymyzdyń, saq, ǵun, túrki ulystarynyń tarıhy, jan-dúnıesi, tili men dili, túri saırap jatyr. Olaı bolsa, tasty qalaı súımeımiz, qara tasty qasıet tutyp basty qalaı ımeımiz?!
Adamzat tarıhyndaǵy da eń uzaq mádenı-tarıhı kezeń tas ǵasyry bolǵan eken. Sol dáýirlerde adam tas quraldardyń kómegimen tirshilik etken. Tas ǵasyrynyń qazirgi Qazaqııadaǵy qaldyrǵan izi, uly eskertkishi – Botaı mádenıeti. Kúlli álemdik aýqymda alǵanda Mysyrdaǵy perǵaýyndar pıramıdalary men Qytaı qorǵany adamzat tarıhynyń tastan turǵyzylǵan keremetteri. Máńgilikke qaldyrǵan eskertkishteri. Baıyrǵy babalar óz tarıhyn qysh kitaptarǵa jazǵan. Adam óz qudiretin, óz ulylyǵyn tas arqyly pash etken... Al keıbireý tasta sezim joq deıdi, sol sodyr sóz kókeıimnen ketpeıdi. Iá, tilin tapsa tas nurlanady. Kóre bilseńiz, tastaǵy nur, tastaǵy gúl – keremet.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»