Bilgenge bul – ulttyq múddeniń ult murattaryn aıqyndaıtyn jańa ıdeologııalyq tujyrymdama. Qazaqstan damýdyń jańa sapalyq deńgeıine jetýdi kózdeıtin strategııalyq baǵdarlamasyn Elbasynyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynan keıin iske asyrýǵa kiriskeni barshamyzǵa belgili. Ult josparyn oryndaý aıasynda álemniń eń ozyq 30 eliniń qataryna kirý – úshinshi jańǵyrýdyń basty maqsaty. Buǵan deıin eki jańǵyrý júzege asyryldy. Iаǵnı jańa táýelsiz memleketti qurý arqyly birinshi jańǵyrýdy júzege asyrsa, «Qazaqstan-2030» Strategııasy arqasynda Qazaqstan damyǵan 50 eldiń qataryna kirdi. Osynyń ózi júıeli damýdy qamtamasyz etetin memlekettik saıasattyń sabaqtastyǵyn tanytyp otyr.
Sońǵy jyldary mádenıettiń eń negizgi ózegi – rýhanı salada túbirli jańǵyrýlar júrgizilgen emes. Prezıdentiniń bul maqalasy – eldiń búgingi ómirinde ulttyń ustanymdaryn aıqyndaıtyn jáne qoǵamdyq sanany ózgertý joldarynyń jalpy baǵyttaryn belgileıtin dúnıetanymdyq-ıdeologııalyq eńbek. Ulttyq tutastyq, mádenıet, ádet-ǵuryp pen salt-dástúr, rýhanı muralardy saqtaý, latyn álipbıine kóshý, bilim berýdiń mańyzyn arttyrý, maqsatqa jetýdegi pragmatızm, salamatty ómir salty qamtylǵan maqala kirispe jáne «HH ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly», «Taıaý jyldardaǵy mindetter» atty eki negizgi taraý men qorytyndydan turady. «Sanany jańǵyrtýdyń» mazmunyn negizdeı otyryp, jańǵyrýdyń 6 baǵytyn belgileıdi: Olar 1. Básekege qabilettilik; 2. Pragmatızm; 3. Ulttyq biregeılikti saqtaý; 4. Bilimniń saltanat qurýy; 5. Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy; 6. Sananyń ashyqtyǵy. Bul baǵyttardyń barlyǵy ózekti jáne ýaqyttyń talaptaryna barynsha naqty jaýap beredi. Ekinshi taraý – «Taıaý jyldardaǵy mindetter» birinshi kezekte Qazaqstannyń aldaǵy uzaqmerzimdi damýyn aıqyndaıtyn strategııalyq sıpatqa ıe. Osy taraýdaǵy negizgi joba – qazaq jazýyn latyn álipbıine kezeń-kezeńmen kóshirý máselesi. Latyn álipbıine kóshý máselesi tek búgin ǵana qozǵalyp otyrǵan joq. Bul másele HH ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary qolǵa alyna bastady. Iаǵnı túrki dúnıesiniń ortaq álipbıin jasaý máselesi Keńester odaǵynyń ydyraýy qarsańynda kún tártibine engen edi. Osy oraıda alǵashqy naqty sheshim 1991 jyly 18-20 qazan kúnderi Ystanbuldaǵy Marmara ýnıversıteti janyndaǵy Túriktaný ınstıtýty uıymdastyrǵan «Qazirgi túrik álipbıi» atty sımpozıýmda tilshi-ǵalymdar tarapynan qabyldanǵan-tuǵyn. Osy jıynda Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan syndy elderden qatysqan 28 tilshi ǵalym Túrki dúnıesi úshin 34 áripten turatyn latyn negizindegi álipbı júıesin belgilegen bolatyn. Bul júıe 29 tańbadan turatyn Túrkııanyń álipbıine ózge túrki halyqtaryndaǵy dybystar úshin qosymsha bes qarip engizýmen erekshelendi. Ol bes árip: Ä ä, H h, Q q, Ñ ñ, W w.
1991-1993 jyldar aralyǵynda aldymen Ázerbaıjan, sosyn Túrikmenstan, artynan О́zbekstan latyn grafıkasyna kóshti. Qazaqstan men Qyrǵyzstan bul máseleni keıinge qaldyrdy. Onyń ózindik sebepteri de boldy. Qazaqstannyń geosaıası jaǵdaıymen, kórshiles ornalasqan alpaýyt memleketterdiń yqpalymen de sanasý kerek. Osyny eskere otyryp Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev latyn grafıkasyna ótýge jan-jaqty daıyndyqpen kelý kerektigine toqtalyp, 2025 jyly Qazaqstan latyn álipbıine tolyq ótetindigin málimdedi. Túrki memleketterinde qabyldanǵan latyn grafıkasynyń tıimdi jaqtary men kemshin tustaryn saralaı otyryp qorytyndy jasaý qajettiligi nazarǵa alyndy. Búginde tilshi-ǵalymdar latyn álipbıine kóshken tusta qazirgi qazaq tiliniń dybystalý erekshelikterine nuqsan kelmeý jaǵyn qarastyrýda.
Latyn alfavıtine ótýdi qyzý qoldaǵan ujymnyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti bolatyn. 2002 jyly ýnıversıtet janyndaǵy Túrkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty uıymdastyrǵan I Halyqaralyq túrkologııa kongresinde álemniń jıyrmadan astam elinen kelgen túrkolog-ǵalymdar bas qosty. Osy kongress qaýlysynyń 5 tarmaǵynda «Latynshaǵa kóshken, kóshetin túrki halyqtarynyń jazý tańbasy ortaq belgige qurylyp, birin-biri kedergisiz oqı alatyn baǵyt ustalsyn, biraq shama kelgenshe, ata jazý tańbalary negizinde jasaý nazarda ustalsyn», dep kórsetilgen. Túrki jurtynyń mádenıetin ózara jaqyndastyrý maqsatynda qolǵa alynǵan is-sharanyń bul bir parasy ǵana. Búginde Halyqaralyq túrkologııa kongresi eki jylda bir ret Túrkistan qalasynda ótip turady. Dúnıe júziniń belgili túrkolog ǵalymdaryn Túrkistanǵa shaqyryp, keleli ǵylymı keńes ótkizip otyrý úrdiske aınalǵan.
2009 jyly ótken III Halyqaralyq túrkologııa kongresi «Búgingi túrkologııanyń ózekti máseleleri men keleshegi (ortaq til, tarıh jáne álippe)» dep ataldy. Bul basqosý túrkitaný ǵylymynyń ótkeni men búginin saralap, keleshekte atqaratyn jumystary týraly ózekti máselelerdi sheshýge arnaldy. Kongreste ortaq til, tarıh jáne álippe jasaý máseleleri qaralyp, keńinen talqylandy. Túrki dúnıesiniń janashyrlary óz oılaryn ortaǵa salyp, túrki dúnıesiniń ótken tarıhyn taldap, tarazylady. Basty maqsat – búgingi túrki halyqtarynyń rýhanı tutastyǵyn nasıhattaý. Sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri J.Túımebaev: «Túrkologııa ǵylymyn jandandyryp jatyrmyz. Bul salada ter tógip júrgen ǵalymdarymyz jeterlik. Týystas túrki halyqtarynyń tilderin zertteýge atsalysyp, halyqaralyq deńgeıge shyǵýy qajet. Búgingi túrki halyqtarynyń tilinde qalyptasyp otyrǵan ózekti máselelerdi búkil túrki álemi bolyp sheshýmiz kerek», – dese, ǵalym Á.Júnisbek túrki tiltanymynyń ǵylymı reformany kútip turǵanyn, ol reformanyń fonetıkadan bastalý kerektigin qadap aıtqan bolatyn.
Túrkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda qazir de Elbasy maqalasynda aıtylǵan ıdeıalar nasıhattalyp, aıtylǵan baǵyttardy júıeli túrde júzege asyrýda josparly, júıeli jumystar atqarylyp jatyr. Dúıim túrki jurtynyń barlyǵyna birdeı ortaq grafıkaǵa kóshýdiń túrki mádenıetiniń damýyna qosatyn úlesi mol. Qazirgideı jyldam aqparat almasý dáýirinde túrki jurty biriniń jazǵan eńbekterin biri qınalmaı oqı alatyn deńgeıge kóterilse, túrki ıntegrasııasynyń qarqyn alýyna úlken serpin bergen bolar edi.
Qoryta aıtqanda, N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy táýelsiz Qazaqstandy, qazaq elin damytýǵa baǵyttalǵan ózekti maqala ekeni daý týdyrmas shyndyq. Atalǵan maqala halyqty ulttyq qundylyqtardy qurmetteýge, týǵan jerdi kórkeıtýge, qoǵam úshin ıgi is jasaýǵa, jańashyl oılap, ón-boıymyzdaǵy rýhanı qundylyqty jańǵyrtýǵa úndeıdi.
Serdar Daǵystan, Jupar Tanaýova,
Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Túrkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty