Atyraý qalasynan shyqqan bir top tarıhshy, jýrnalıster Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna oraı tarıhı jerlerdi aralap saparǵa shyqty. Ekspedısııa quramynda tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqqalı Ahmet, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qylyshbaı Súndetuly, Qyzylqoǵa aýdandyq «Qyzylqoǵa» gazetiniń bas redaktory Baýyrjan Sısenov, «Aq jol» QDP Atyraý oblystyq fılıalynyń saıası jetekshisi Ábilhan Tóleýishov bar. Tarıhı sapardy uıymdastyrǵan - «Aqjol» QDP Atyraý oblystyq fılıaly.
«Aq jol» partııasy Atyraý oblystyq fılıaly saıası jetekshisi Ábilhan Tóleýishovtiń aıtýynsha «Aq jol» partııasy ózin Alashorda partııasynyń izbasary sanaıdy. Sondyqtan Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa, Aqtóbe oblysynyń Oıyl, Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe, Jympıty aýdandaryn aralap, tarıhı oryndarǵa táý etýdegi maqsat – Alash qaıratkerleriniń izi qalǵan tarıhı jerlerdi kózimen kórip, muralaryn izdestirý eken.
Ekspedısııa músheleri áýeli Qyzylqoǵadaǵy «Haleldiń stavkasy» dep atalatyn tarıhı mekenge at basyn tiregen. Qyzylqoǵa óńiri – Halel Dosmuhamedulynyń týǵan jeri, Batys Alashorda ókimetiniń sońǵy májilisi ótip, bolshevıkterge bılikti tapsyrǵan núktesi. Odan keıingi Oıyl qalasy – Batys Alashorda ókimetiniń úni – «Erkin qazaq» gazeti shyqqan, Alashtyń tuńǵysh kásibı áskerı qyzmetkerlerin daıarlaıtyn ıýnkerler mektebi ashylǵan meken. Al Qaratóbe – Batys Alashtyń sıezi ótken topyraq. Jympıty – Batys Alashordanyń astanasy, talaı tarıhı oqıǵalardyń kindigi bolǵan óńir. Mine, úsh kún ishinde osyndaı jerlerdi aralap shyqqan ekspedısııa músheleri Jympıty selosynda sapar áserimen bólisti.
Ekspedısııa músheleri aldymen Jympıtydaǵy Alash saıabaǵyna at basyn tirep, ondaǵy alash qaıratkerlerine arnalǵan eskertkishti kórip, gúl shoqtaryn qoıdy. Syrym Datuly atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıin tamashalap, murajaıdaǵy «Azattyqty ańsaǵan Alash azamattary» atty dóńgelek ústel májilisine qatysty.
Syrym aýdany bıylǵy Alash toıyn barynsha maǵynaly da mándi etip uıymdastyryp, tizbekti sharalar ótkizýde. Ǵalymdar men jýrnalısterden turatyn top Jympıtydan Semeıge jáne Jympıtydan Máskeýge, Jahansha Dosmuhameduly jerlengen Býtovo zıratyna baryp qaıtty.
Syrym Datuly atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıiniń meńgerýshisi Aınagúl Maǵaýııaqyzynyń aıtýynsha, Býtovo polıgonynda 20761 adam 13 shuńqyrdyń ishine kómilipti. Sol shuńqyrlardyń birinde Jahansha jerlengen. Ol 1938 jyldyń 3 tamyzynda 120 adammen birge atylǵan. Jympıtylyqtar sol saparynda Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń Don zıratyndaǵy zıratyna da zııarat etti.
- Alashorda qazaqtyń birtutastyǵyn kórsetti. Biz áli Alashorda úkimeti týraly tolyqqandy zerttep bitken joqpyz. Bir ǵasyrlyq tarıhy bar Alash úkimeti áli de izdestirýdi, zerttep-zerdeleýdi qajet etedi»,- deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqqalı Ahmet.
Belgili baspasóz zertteýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qylyshbaı Súndetuly Alash qaıratkerleriniń shyǵarǵan gazetteriniń tarıhy týraly syr shertti. «Erkin qazaq» atty gazettiń bir ǵana sany shyǵypty. Munda Ahmetqalı Mamytulynyń óleńi, Halel Dosmuhamedulynyń maqalasy jarııalanypty.
Atyraýlyq ekspedısııa músheleri Syrym Datuly atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıine, aýdandyq kitaphanaǵa estelik kitaptar syıǵa tartty.
Qazbek QUTTYMURATULY
Batys Qazaqstan
Sýretti túsirgen Shynar MOLDANIIаZOVA