Elimizde basymdyqqa ıe negizgi dinı konfessııanyń ıslam ekeni anyq. Qazaqstan terrıtorııasynyń kólemi jaǵynan eń iri musylman el bolýmen qatar, Islam yntymaqtastyǵy uıymyna (IYU) múshe elder arasynda soltústik polıýske eń jaqyn ornalasqan memleket. Osy rette Qazaqstannyń Reseı, Qytaı men Taıaý Shyǵys arasynda kúrdeli geografııalyq ornalasýy elimizdiń mańyzyn kórsetedi. Osy oraıda arab mamandary Ortalyq Azııa aımaǵyn Taıaý Shyǵystyń geomádenı jáne órkenıettik jalǵasy ispetti dep sanaıtynyn aıta ketkimiz keledi. Qazaqstannyń Islam álemindegi orny men baılanysyn anyqtaýdan buryn memleketimizdiń júıequraýshy negizi bolyp tabylatyn jergilikti halyqtyń ıslammen tarıhı baılanysy týraly aıtqan jón. Islam dininiń Ortalyq Azııaǵa taralýy túrki memleketteri aımaqta óz yqpalyn júrgizgen VII-VIII ǵasyrlardan bastap enip, kezeń-kezeńimen orta ǵasyrlarǵa deıin jalǵasyp keldi. Sol dáýirde arabsha ǵylym tili rólin atqaryp, musylman órkenıeti álemniń eń ilgerishil ortalyǵy bolǵany belgili. Otyryqshy halyqtar mekendegen Máýerennahr óńirinde dinniń jaıylýy aıryqsha qarqyn alyp, memlekettik júıeniń bir bólshegine, Islam áleminiń mańyzdy rýhanı-ǵylymı ortalyǵyna aınaldy.
VIII ǵasyrda bolǵan Talas soǵysynan soń Uly Jibek joly boıynda, ıaǵnı Túrkistan aımaǵynyń Syr, Jetisý óńirlerindegi kóshpeli halyqtar arasynda ıslam birte-birte keń tarap, keıin Altyn Orda handyǵynda memlekettik dinge aınaldy. Ál-Farabı, M.Qashqarı, Q.A.Iаsaýı, Ál-Matýrıdı sııaqty ǵulamalarymyzdyń ilimderi Qazaqstan aýmaǵynda oı erkindigi, gýmanızm men tózimdilik dástúrlerin qalyptastyrdy. Qazaq handyǵy tusynda kóshpendilerge tán azamattyq sıpattaǵy ıslam halqymyzdyń dinı senimi men rýhanı mádenıetiniń ózegin qurap, ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq minez-qulqymyzǵa zor áser etti. Dinı ınstıtýttar otyryqshy elderdegideı memlekettiń saıası qurylymymen tyǵyz baǵynyshtylyq baılanysta bolmady. Sondyqtan halqymyzǵa áý-bastan synı oılaý, pikir alýandyǵy jat bolmaǵandyqtan, qazaq dalasynda eshqashan dinı fanatızmge oryn berilmedi. Máselen, namaz oqý, oraza ustaý árkimniń óz jeke isi boldy.
Osylaısha, túrki-musylman qundylyqtarynan nár alǵan ulttyq mádenıetimiz, sanamyz ben bolmysymyzda joǵaryda atalǵan dástúrler bir-birinen ajyraǵysyz kúıde bite qaınasyp, birtutas dúnıetanymǵa aınaldy. Osy turǵydan alǵanda, Qazaq eli órkenıettik túp-tórkini men etnostyq negizderi turǵysynan Islam áleminiń ajyramas, organıkalyq bóligi deýge bolady. Ǵasyrlar boıy ıslam órkenıeti keńistiginde ómir súrip, XX ǵasyrǵa deıin arab jazýyn qoldanyp kelgen Qazaq eli orta ǵasyrlardan bastalǵan musylman álemindegi rýhanı-ıntellektýaldyq toqyraýdyń áserlerin basynan ótkerdi. Onyń ústine XIX-HH ǵǵ. barlyq derlik musylman qoǵamdarynyń ortaq erekshelikteriniń biri otarlaýshy kúshterdiń qurbandary bolýy edi. Kommýnızm men ateızm ústemdik etken Keńes odaǵynda din ataýlyǵa tyıym salynyp, Túrkistandaǵy halyqtardyń dinı nanym-senimderine balta shabyldy. Al Osmanly memleketiniń ornyna paıda bolǵan jańa «Taıaý Shyǵys» elderinde otarlaýshylyqqa qarsy ult-azattyq kúres qarýly qaqtyǵystarǵa jalǵasyp, keıin aımaq elderinde syrtqy agressııaǵa qarsy kúshpen jaýap berý qımyldaryn aqtaıtyn reaksııalyq ıdeologııalar qalyptasty. Qazaqstan táýelsizdik alǵan ýaqytta musylman álemi saıası turaqsyzdyq kezeńinen ótip jatyr edi. Bul ahýal Qazaqstannyń halyqaralyq arenada ózine laıyqty oryn alýy úshin musylman áleminiń iri de turaqty aımaqtyq kúshterimen dıplomatııalyq baılanys qurýyna kedergi bolmady. Sol kezde Qazaqstannyń aldynda musylman elderimen KSRO kezinde úzilgen qarym-qatynasty jańǵyrtý mindeti turdy.
Elbasy N.Á.Nazarbaev eń alǵashqy resmı saparlarynyń birin elimizge mádenı, rýhanı jáne dinı jaqyndyǵy bar, Islam áleminiń damyǵan eli Túrkııaǵa jasaýynyń astarynda úlken mán jatyr. Odan keıingi kezeńde Saýd Arabııasy jáne Iran sııaqty yqpaldy musylman elderimen berik baılanystar ornatyldy. Bul keń aýqymdy baılanystar Qazaqstannyń Islam áleminiń tolyqqandy múshesi ekendigin jer-jahanǵa pash etti. Memleketimizdiń ıslam elderimen yqpaldastyq ornatýy sol kezeńde qaýipsizdik turǵysynan da qajet boldy. Desek te, alǵashqy jyldardan beri elimiz Islam álemimen saıası qarym-qatynasyn saqtyq jaǵdaıynda júrgizdi. Aıtalyq, keıbir jetekshi arab elderi túrkitildes respýblıkalarmen yntymaqtastyqty Taıaý Shyǵys aımaǵynyń qaýipsizdigi, atap aıtqanda, Palestına-Izraıl qaqtyǵysy men básekelestigi turǵysynan qarastyrdy. Onyń ústine, Túrkııa sııaqty keıbir damýshy elderdi sanamaǵanda basym kópshiligin turaqsyzdyq pen berekesizdik jaılaǵan musylman áleminiń sol kezeńde Qazaqstanǵa berer saıası úlgi-ónegesi men ekonomıkalyq múmkindikteri shekteýli boldy desek qatelespeımiz. Sondyqtan, Qazaqstannyń syrtqy saıası, ekonomıkalyq basymdyqtarynda musylman elderimen qatynastar Reseı, Qytaı, Eýropa jáne AQSh-tan keıin oryn aldy.
Qazaqstan úshin Islam álemindegi Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Saýd Arabııasy, Iran, Mysyr, Malaızııa, Ázerbaıjan, Ortalyq Azııa respýblıkalarymen saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq jáne mádenı baılanystardy damytýdyń mańyzyn aıryqsha atap ótýge bolady. Máselen, «Jibek joly» jobasy sheńberinde Túrikmenstan, Iran, Oman, BAÁ, Mysyrmen kóliktik-tasymal jobalaryn júzege asyrýdyń áleýetin paıdalanýǵa bolady. Ortalyq Azııa sheńberinde josparlanǵan óńirlik ıntegrasııalyq jobalar Qazaqstannyń Islam álemimen baılanystaryn kúsheıte túseri haq. Mádenı turǵydan alǵanda Túrki keńesi aıasynda atqarylǵan sharalar men ornatylǵan baılanystar da mańyzdy ekenin atap ótkimiz keledi.
Qarjy-ınvestısııa salalarynda Túrkııa, BAÁ, Malaızııamen yntymaqtastyq jobalary jaqsy qolǵa alynýda. Qazirge deıin elimizde kóbine demeýshilik, qaıyrymdylyq istermen aınalysyp kelgen Saýd Arabııasynyń ınvestısııalyq áleýetine nazar aýdarýǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik salasynda Iran men Parsy shyǵanaǵy elderimen shektelmeı, keleshekte Mysyr, Indonezııaǵa eksportty arttyrýǵa múmkindik bar. Jalpy, Indonezııanyń halyqaralyq bedeli men áleýetin, Ortalyq Azııaǵa oń kózqarasyn eskerý kerek. Qorǵanys salasynda Túrkııa, Pákistan, BAÁ, al ǵarysh tehnologııasy men jabyq aqparat almasý salasynda Mysyrmen jumystar jalǵastyrylýda. Terrorızmniń aldyn alý salasynda Saýd Arabııasy men BAÁ-niń ıkemdi tájirıbesin zertteý qajet. Energetıka salasynda Saýd Arabııasy, Nıgerııa, Irak, Kýveıt sııaqty OPEK elderimen yqpaldasý ózektiligin joımaıdy. Ýran qorlaryna baı Qazaqstan senimdi musylman elderimen beıbit maqsattaǵy tıimdi yntymaqtastyq jaǵyn jan-jaqty oılastyra alady. Jalpy, musylman elderimen ornatylǵan qarym-qatynastardy áli de damytý, qolda bar múmkindikter men zor áleýetti paıdalaný qajet dep esepteımiz.
Joǵaryda atalǵan yqpaldy memleketter Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderin, EKSPO halyqaralyq kórmesin ótkizýimizge, BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe bolý, Astanada azyq-túlik qaýipsizdigi ortalyǵyn qurý sııaqty halyqaralyq bastamalarymyzǵa qoldaý kórsetkeni ras. Qazaqstannyń BUU, ShYU, IYU, EQYU, AО́SShK halyqaralyq uıymdaryndaǵy bastamashyldyǵyn Islam álemi jiti baqylap, joǵary baǵalap otyr desek artyq aıtqandyq emes. 2011-2012 jyldary Qazaqstannyń Islam yntymaqtastyǵy uıymyna tóraǵalyq etýi elimizdiń dıplomatııasynyń joǵary deńgeıge shyqqanyn dáleldedi. Tóraǵalyq kezinde jınaqtaǵan tájirıbemiz Iran men altylyq arasynda Almatyda ótken kelissózderdiń jáne Sırııa qaqtyǵysyn retteýge arnalǵan Astana beıbit kelisssózderdiń oıdaǵydaı uıymdastyrylýyna kóp kómektesti. Mámilegerlik syrtqy saıasatynyń arqasynda Qazaqstannyń ıslam áleminde aımaqtyq turaqtylyqqa umtylǵan jańashyl, beıbitshil, ilgerishil memleket ımıdji qalyptasty. Túrkııa, Iran, arab elderi elimizdiń halyqaralyq uıymdardaǵy bedeli men bastamalaryna úlken mán berip, óz máseleleriniń oń sheshilýi baǵytynda halyqaralyq deńgeıdegi Astananyń qoldaýyn dámete bastady. Atalǵan uıymda elimiz zamanǵa saı, jańa sheshimder usynýǵa tyrysty. IYU bedeldi qurylymyna tóraǵalyq etý nátıjesinde elimiz kóp baǵytty saıasaty aıasynda Islam álemindegi strategııalyq ustanymyn nyǵaıtty.
Qazaqstan halyqaralyq uıymdarǵa tóraǵalyq etip, tájirıbeli de bilikti dıplomattaryn IYU, ISESKO, EYU sııaqty qurylymdarǵa jaýapty qyzmetterge jiberdi. О́ıtkeni, turyqsyzdyq jaılaǵan Taıaý Shyǵys aımaǵyn, ondaǵy qaýip-qaterler men múmkindikterdi jiti zerttep, óńirdi tanyp bilý asa qajet. Elbasy N.Á.Nazarbaev osydan alty jyl buryn IYU-nyń mınıstrler jıynynda Islam álemindegi jańarý, básekege qabilettilik, áleýmettik-ekonomıkalyq damý, órkenıetaralyq dıalog máselelerin kóterýiniń astarynda tereń túsinik pen kóregendik jatyr desek ásire aıtqandyq emes. Qazaqstan Islam áleminde turaqty, tolerantty jáne damýshy memlekettiń úlgisi retinde qalyptasty. Qazaqstan modeli soǵys oty sharpyǵan, dinı radıkalızm men turaqsyzdyqtan zardap shekken musylman elderi úshin úlgi-ónege usyna alady. Iаǵnı, beıbit, turaqty damý salasynda Qazaqstan musylman álemindegi kóshbasshy memlekettiń biri ekenin ashyq aıta alamyz. О́ıtkeni, dál qazir Islam álemine durys jol kórsetetin, saıası damý úlgisi bolatyn memleket az. Qaıta, Qazaqstan kóptegen musylman elderine beıbitshilikti saqtaý, dinaralyq túsinistik, ultaralyq jáne ulttyq saıasat, zaıyrlylyqty ýaqyt talabyna sáıkes qabyldaý, beıbitshil mıssııa turǵysynan úlgi bola alady. Bul asyra siltegendik emes. Biz Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy zerttegen soń osyndaı qorytyndyǵa keldik.
Islam álemin aldaǵy kezeńde úlken zaıyrlaný tolqyny kútip tur. Mysyr tarıhy men aımaqtaǵy qazirgi jaǵdaı osyny ańǵartady. Islam elderi tarıhynda zaıyrlylyq júıesiniń óktemdigine qarsy reaksııa retinde dinshildik, ıslamızm týatyny belgili. Dinge tizesin batyrǵan saıyn dinshildik órshı túsedi. Musylman qoǵamdary qazirdiń ózinde qarqyndy zaıyrlylyq pen dinshildiktiń arasynda ekige bólinip otyr. Al mundaı máseleler Qazaqstanǵa paıda ákelmesi aıdan anyq. Sondyqtan musylman qoǵamdarynyń azamattyq sanasyna jumsaq zaıyrlylyq úlgisin sińirip, tereńdetý kerek dep esepteımiz. Qazaqstan júrgizip otyrǵan saıasat osy qaýip-qaterlerdi erterek túsinip, aldyn alyp otyrǵanyn basa aıtýymyz qajet.
Táýelsizdik alǵaly bergi 26 jyl ishinde Qazaqstan musylman álemindegi turaqty jáne bedeldi memleketke aınalýynda Elbasynyń ábden oılastyrylǵan, syndarly ishki jáne teńgerimdi, kóp baǵytty syrtqy saıasatynyń mańyzy asa zor boldy. Elimizdiń aımaqtyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan bastamalary musylman elderiniń qurmetine laıyqty bolyp, Islam álemine úlgi bolarlyq, beıbit, turaqty Qazaqstan modeliniń qalyptasýyna jaǵdaı jasap otyr.
Janat MOMYNQULOV, sarapshy