Muhtar Áýezovtiń belgisiz haty

HIH ǵasyrdaǵy Reseıde patshalyq tártipke qarsy baǵyttalǵan «Sovre­me­n­nık» atty ataqty jýrnaly men «Ne is­teý kerek?» shyǵarmasynda qoǵamdyq sanany túbirinen ózgertýge bastaǵan ja­ńa ıdeıalary úshin qýǵyndalǵan N.G.Cherny­shev­skııdiń sol kezeńdegi kózi ashyq qa­zaq oqyǵandaryna áseri jóninde áń­gime qozǵalǵan bul hattar Muhtar Áý­ezov­tiń osy kúnge deıin beımálim bolyp kelgen epıstolıarlyq týyndysyn tabýǵa túrtki boldy. Hat tabylysymen Saratovtaǵy N.G.Chernyshevskıı murajaıyndaǵy qyzmetkerlermen habarlasyp, jazýshy jazǵan hattardyń túpnusqalaryn alýǵa talpynys jasaldy. Mýzeı qyzmetkerleri M.Áýezovtiń 1953 jyldyń 12 qańtarynda jazylǵan 3 bettik hat mátininiń ǵana saqtalǵandyǵyn aı­typ, Nına Mıhaılovnanyń jazýshyǵa jol­daǵan hattarynyń kóshirmelerin ji­berýdi usyndy, ózara kelisimshart jasaý arqyly eki murajaı úshin de qundy derekter almasý jumystary júzege as­ty. Bul sát shynynda da qazaq rýhanııa­ty, ásirese qazaq ádebıetiniń tarıhy úshin úlken oljaly bolǵan qýanyshty me­zet edi. Qaıtarylǵan qundy qazyna-baı­lyq qazaq rýhanııatynyń qorjynyn ta­ǵy da bir mańyzy zor tarıhı qujatpen to­lyq­tyr­dy. 

Aqıqatyn aıtsaq, Muhtar Áýezovtiń tirshiliktegi túrli qajettilikterge oraı jazǵan hattary men jazýshyǵa joldanǵan hattar tobyn quraıtyn epıstolıarlyq janrdaǵy muralaryn jınaý, jarııalaý, olardaǵy jazýshy oılaryn zerdeleý – kúni búginge deıin qozǵaýsyz jatqan tyń sala. Jazýshy zamandastary, kózkórgenderi men shákirtteriniń jeke muraǵattaryndaǵy, kitaphanalaryndaǵy qoltańbalaryn, jazbalaryn, hattaryn, olar­dyń tarıhy men taǵdyry týraly pikirlerin jınaý da kezegin kútken keleli másele. Sondyqtan da Muhtar Áýezovtiń N.M.Chernyshevskaıaǵa joldaǵan haty, sóz joq, HH ǵasyr basyndaǵy epıs­t­o­lıarlyq mádenıettiń tarıhı jáne kór­kem­dik tutastyǵyn tú­gen­deý sharýa­laryn júıeli ári saýatty túrde jınastyrýǵa qosylǵan úlken olja. Bul muralar sýretkerdiń basynan ótken árqıly saıası-áleýmettik jaǵdaılar syrynan, shyǵarmashylyq psıhologııasynan, zerthanalyq tájirıbesinen, sol kezeńdegi tarıhı, ádebı, rýhanı úrdis pen keńistikten mol maǵlumat beretin asa qundy derekter kózi bolmaq.

Nına Mıhaılovna Chernyshevskıı Saratov qalasyndaǵy óziniń atasy, ataqty orys jazýshysy, oıshyly N.G.Chernyshevskııdiń rýhanı izdenýshisi, onyń muralaryn muqııat jınap, urpaqtan urpaqqa ulasýyna ulan-ǵaıyr eńbek etken tikeleı urpaǵy retinde mýzeı-murajaıyndaǵy búkil ǵylymı, mádenı jáne qoljazba jumystaryna jetekshilik etkeni Muhtar Áýezovke jazǵan hattarynan málim. Onyń «Vılıýıskıı ýznık» atty zertteýi men óz jetekshiligimen qu­ras­tyrǵan «Letopısı jıznı ı deıa­te­lnostı N.G.Chernyshevskogo» degen ir­geli eńbekteri sonyń aıqyn aıǵaǵy. Osy jınaqqa qajetti eki ulttyń ara­syn­daǵy rýhanı baılanystaǵy N.G.Cher­ny­­shevskııdiń róli, onyń eski qoǵamdyq júıege qarsy ıdeıalarynyń qazaq ómirine qanshalyqty áseri boldy degen oılar men derekter kózin izdep, sol kezeńderde keńestik keńistikte ǵana emes, álemdik dárejedegi dara daryn ıesi Muhtar Áýezovke birinshi bolyp hat joldaýy zańdy da sekildi. Oǵan bas jaǵy óshi­rilip qalǵan nemese qaǵazy tozyp jo­ǵal­ǵan, tek sońǵy beti ǵana saqtalǵan my­na hatynyń mazmuny dálel bola alatyn sııaqty. 1-hat. О́kinishke oraı, bas jaǵyndaǵy mátinder, ıaǵnı birinshi beti joǵalǵan: « – nomý lısý, posvıatıvshemý stolko vremenı ı trýda na ıssledovanıe kazahsko-rýsskıh kýltýrnyh svıazeı, s prosboı pomoch mne v navedenıı spravok, kak ımenno nazyvaetsıa tot arhıv, gde seıchas nahodıatsıa rýkopısı ı materıaly Ch.Valıhanova, chtoby ıa mogla vklıýchıt etý ssylký na arhıv v moıý «Letopıs: Býdý ochen prıznatelna Vam za pomosh. Otmechý ee v predıslovıı k moeı knıge. Polzýıýs slýchaem poslat Vam komlekt otkrytok na temý «Pamıatnye mesta N.G.Chernyshevskogo v Saratove». Jelaıý Vam zdorovıa ı sıl dlıa prodoljenııa Vasheı plodotvornoı lıteratýrnoı ı naýchnoı deıatelnostı. Ývajaıýshaıa Vas N.Chernyshevskaıa. Saratov, ýl.Chernyshevskogo 142, kv 8». 

Mine, hat mátini bizge sol kezeńderde búkil­odaqtyq iri baspasózderde Muhtar Áýezovtiń de, onyń shyǵarmalary jónin­de de jıi jaryq kórip jatqan orys jáne qazaq halqy men ádebıetiniń baılanysy haqyndaǵy maqalalardy mu­qı­ıat oqyp otyratyn murajaı qyz­met­kerlerine tán qasıetpen, óziniń ata­sy N.G.Chernyshevskıı týraly málimetterdi, onyń revolıýsııalyq-de­mo­kratııalyq ıdeıalarynyń qazaq qo­ǵamy men qazaq oqyǵandaryna áseri jónindegi mańyzdy málimetterdi bere alady-aý degen úmitpen joldaǵanyn dáleldeıtindeı. Bul bizdiń alǵashqy oı-boljamymyz ǵana. Keleshekte bul túbegeıli tekserilip, zerttelýi tıis taqyryp. Nına Mıhaılovnanyń Muh­tar Áýezovpen baılanysyna dáneker bol­ǵan osy «Letopısı jıznı ı deıatel­nostı N.G.Chernyshevskogo» degen irge­li eńbekte de qazaq qalamgeriniń epı­st­o­lıar­lyq muralaryna qatysty qundy má­li­metter, bizge beımálim derek kózderi tabylýy da múmkin.

Al endi ekinshi hatty oqyp kórelik. Munyń da alǵashqy beti joǵalyp, sońǵy, ekin­shi beti ǵana saqtalǵan. Sondyqtan onyń merzimi men maqsatyn, basyndaǵy hat ıesiniń adresatqa aıtyp otyrǵan usynystaryn tolyq bile almaı otyrmyz. De­genmen, osy úzilgen úzindiniń ózi tam-tum­dap bolsa da avtordyń M.Áýezovke jol­daǵan tilekterinen túsinik beredi. 2-hat. Oqyp kórelik: «.... ı probrestı. Kak dırektor Doma mýzeıa N.G.Cherny­shev­skogo na ego rodıne, svyshe 30 let ra­bo­­taıýshaıa nad ızýchenıem ego lıteratýrnogo nasledııa, ıa s osobennym vnımanıem ostanavılas na teh stranısah, gde Vy pıshete ob ıdeınom vlııanıı revolıýsıonnogo demokrata N.G.Chernyshevskogo na tvorcheskıı jıznennyı pýt proslavlennogo deıatelıa kazahskoı kýltýry Abaıa Kýnanbaeva. Posle etogo kazahskıı narod ı ego sýdba blızkı ı moemý serdsý, nas svıazyvaet odna revolıýsıonnaıa kýltýra, stroıtelstvo kommýnızma ı partııa Lenına-Stalına. Nasha drýjba nerýshıma. Obrashaıýs k Vam, ývajaemyı Mýhtar Omarhanovıch, s gorıacheı prosboı. Ne otkajıte prıslat na moe ımıa dlıa Doma-Mýzeıa N.Chernyshevskogo Vash portret ı eslı mojno Vashý knıgý «Pýt Abaıa». V svoıý ochered posylaıý Vam svoıý knıgý «Chernyshevskıı v Saratove» na dobrýıý pamıat. Iа byla by ochen blagodarna Vam, es­lı by Vy otvetılı na eto pısmo ı hot krat­ko rasskazalı by o Vashem lıchnom ot­noshenıı k N.G.Chernyshevskomý, ı ego ro­maný «Chto delat?». Jelaıý Vam ýspeha v Vasheı plo­dot­vor­noı lıteratýrnoı rabote. S ıskrennım ývajenıem,  N.Chernyshevskaıa».

Osy hatpen birge jiberilgen N.M.Cher­ny­­shevskaıanyń N.G.Chernyshev­skıı v Sa­ra­tove». (Saratovskoe oblastnoı gosý­dar­­stvennoe ızdatelstvo. Saratov, 1952) degen kitaby jazýshynyń jeke ki­­tap­hanasynyń 7-shi shkafynyń 5-shi qa­­tarynda tur. Avtor óz qoltańbasyn qoı­­maǵan, jazýshy da kitapqa esh belgi tú­sirmegen. Mine, bul hat mátini Nına Mıhaılovnanyń alǵashqy hatyna uly sý­retkerdiń elgezektik tanytyp, tez ara­da jaýap qaıtarǵanyn, óz shy­ǵar­ma­shy­lyǵymen, óziniń súıikti keı­ipkeri Ab­aı­men baılanystyryp biraz má­limetter ber­genin kórsetedi. О́kinishke oraı, Sa­ratov murajaıynan jazýshynyń bul emes, ózge 1-aq haty tabyldy. Ta­by­lyp otyr­ǵan jalǵyz hat mátini Sa­ra­tovtaǵy N.G.Chernyshevskııdiń mýzeı-mura­j­aıy­­nyń dırektory, nemeresi Nına Mı­haı­lovnanyń 3-shi hatyna jaýap bolsa kerek.  Olaı bolsa, áýeli Muhtar Áýezov jaýap jazǵan Nına Mıhaılovnanyń 3-hatymen tanysalyq. 

«Mnogoývajaemyı ı dorogoı Mýhtar Omarhanovıch! Snova prıhodıtsıa mne bespokoıt Vas svoeı prosboı v svıazı s pechatanıem moeı knıgı «Letopıs jıznı ı deıatelnostı Chernyshevskogo». Iа davno ıshý ı ne mogý naıtı strogo dokýmentalnogo – s tochnym ýkazanıem samoı daty – ıstochnıka o znakomstve velıkogo Abaıa s sochınenııamı N.G. Chernyshevskogo. Mojet byt, est prıamye ýkazanııa sovremennıkov ob etom. Mojet byt, v etot perıod bylı napısany Abaem Kýnanbaevym takıe proızvedenııa, na kotoryh otrazılos vlııanıe ımenno revolıýsıonnyh demokratov? Poka ý menıa est svedenıe rol polıtıka 30-h godov. No mne kajetsıa, chto eto bylo ranshe. Eshıo glýboko zaınteresovalo menıa ýka­zanıe v «Pravde» ot 19 noıabrıa 1952 g. (statıa «Vyshe ýroven ıdeolo­gı­ches­koı raboty»), chto v redaksıı «Sov­re­me­n­­nıka» sostoıalas lıchnaıa vstrecha N.G.Chernyshevskogo s pervym kazahskım ýchıonym prosvetıtelem, vydaıýshımsıa ıstorıkom, etnografom ı lıngvıstom Chokanom Valıhanovym. V «Pravde» prıvodıatsıa zamechatelnye strokı Valıha­n­o­va o Chernyshevskom, zakanchıvaıýshıesıa slovamı: «Chernyshevskıı – eto nash drýg». «Pravda» pıshet eto, osnovyvaıas na arhıvnyh ıstochnıkah. Iа by ochen hotela vvestı etot materıal v «Letopıs» ı proshý Vas pomoch mne ýkazanıem, o kakıh ıstochnıkah ıdıot rech, gde onı hranıatsıa, nelzıa lı mýzeıý Chernyshevskogo polýchıt ıh kopııý. Vvıdý togo, chto knıga moıa ýje mýzeıý pechataıýtsıa, hotelos by ımet otvet poskoree. Izvınıte menıa za bespokoıstvo. Vasha knıga «Pýt Abaıa» na kazahskom ıazyke polýchena s bolshoı blagodarnostıý ı ýje ýkrashaet nashý mýzeınýıý ekspozısııý, vyzyvaet bolshoı ınteres ý posetıteleı. Shlem Vam serdechnyı prıvet. Jelaıý Vam schastlıvogo Novogo goda.  Vash drýg N.Chernyshevskaıa. 26 dekabrıa 1952 g».

Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roma­ny­ndaǵy negizgi keıipkerdiń biri, Abaı zamanyna, aqynnyń ózi men aınalasyndaǵy progresshil jastarǵa, ásirese Ábishke úlken oı salyp, ezýshi topqa degen kóz­qa­rastaryn ózgertken tarıhı tulǵa, ja­zýshy N.G. Chernyshevskııdiń saıası ıdeıalarymen de, shyǵarmalarymen de jaqsy tanys jazýshy onyń nemeresiniń ótinishin jerge tastamaı, jedel jaýap jazady. Jáne Shoqan Ýálıhanovqa qatysty qundy derekti de tez arada tarıh jáne etnografııa ınstıtýtyndaǵy Shoqannyń jeke arhıvinen kóshirmesin al­dyr­typ jibertedi. Sirá, bul jerde uly sýretkerdiń ataq-abyroıy men bedeli jaqsy jumys atqarǵan sı­ıaqty. Áıtpese 1952 jyldyń 26 jel­toq­sanynda jiberilgen (onyń jetý mer­zimin qospaǵanda – G.P) hatqa 1 aı­ǵa jet­peı jaýap jazylyp, qolǵa beril­meı­tin sırek qoljazbanyń rásimi tez ret­telip, 1953 jyldyń 12 qańtarynda jibe­rilýiniń ózi jazýshynyń árbir hatqa úl­ken qurmetpen qaraıtynyn, kisilik, ke­meńgerlik qasıetin tanytsa kerek. Qanshama shuǵyl shyǵarmashylyq sharýalaryna qaramaı úlken jaýapkershilikpen bul usynysty oryndaýynda óziniń ómir­lik ustazy Abaıǵa degen qurmeti de kó­rinedi. Olaı bolsa, úzilip kútip otyr­ǵan uly sýretkerimizdiń bizge beı­málim bol­ǵan oılary men máni tereń mátinimen tanysalyq: 

«Dorogaıa Nına Mıhaılovna! Vy napısalı o polýchenıı knıgı «Pýt Abaıa», nadeıýs, chto togda je Vy polýchılı ı moıo pısmo k Vam. Seıchas, otvechaıa na Vashı voprosy v svıazı s Vasheı knıgoı «Letopıs», v pervýıý ochered, prıvojý dostovernye dannye o Chokane Valıhanove, prılagaıý zaverennýıý Instıtýtom Istorıı AN KSSR vypıský ız arhıva Ch.Valıhanova daný ýslýgı. Otnosıtelno je vlııanııa rýsskıh revolıýsıonnyh demokratov na vsıý sredý Abaıa, soshlıýs na vyskazyvanıe ızvestnogo ıssledovatelıa Sıbırı pýteshestvennıka, etnografa Potanına Grıgorııa Nıkolaevıcha. Ý nego est rabota, nazvannaıa ım «V ıýrte poslednego kırgızskogo sarevıcha...» Zdes opısyvaıýtsıa semıa ı byt Chıngısa Valıhanova – otsa Chokana. Tam je, eto naıbolee sýshestvenno dlıa nas s Vamı, Potanın vspomınaet o kırgıze (kazahe) Ýskenbaeve, kotoryı rasskazyval soderjanıe romanov rýsskıh pısateleı svoım sorodıcham ı prıtom obrashalsıa k Belınskomý, a poroı eshıo govorıl: «Vot chto eshıo skazal rýsskıı krıtık Dobrolıýbov». Sıtırýıý na pamıat, vozmojny netochnostı, no ýpomınanıe ımıon Belınskogo ı Dobrolıýbova nesomnenny. A etot Ýskembaev nıkto ınoı, kak syn Abaıa Kýnanbaeva Abdrash ılı (Abısh) Ýskembaev. On nosıl svoeı famılıeı ımıa ego pradeda Ýskembaıa. Mejdý prochım, Abısh — syn Abaıa opısan ý menıa v romane «Pýt Abaıa», kotoryı ımeetsıa ý Vas na kazahskom ıazyke. Rýsskıı perevod etoı knıgı vyshel v Moskve v ızdatelstve «Sovetskıı pısatel» ı, k sojalenııý, eshıo ne doshıol do menıa. O tom, chto Abaı chıtal Chernyshevskogo, Dobrolıýbova ýpomınaet pervyı kommentator ı ızdatel Abaıa Kakıtaı Ishakov v 1909 godý (ızdanıe Il. Boraganskogo. S-Peterbýrg. 1909). Ne datırovany ý Abaıa, no otrajeny v ego tvorchestve vzglıady Chernyshevskogo o tom, chto ıskýsstvo doljno ne tolko vosproızvodıt, no ı vynosıt prıgovor ýrodlıvym ıavlenııam deıstvıtelnostı. Voploshenıe etıh mysleı Chernyshevskogo my vıdım vo vseh stıhah Abaıa, bıchýıýshıh porokı ýpravıteleı, baev, bıev, mýll ı t.d. Jelaıý novyh ogromnyh ýspehov, dostoınyh Vashemý trýdý prıznanıı ı po «Letopısı». Shlıý Vam svoı serdechnyı drýjeskıı prıvet. Aýezov (rospıs)

Arh. № 5849/373 Polýcheno 12/1-1953 g. Otvechaıý togda je. N. Chernyshevskaıa (rospıs)». 

Muhtar Áýezovtiń N.M.Chernyshev­skaıa­ǵa jazǵan haty túsken merzimi 1953 jyldyń 12 qańtary dep belgilenipti. Al qalǵan hattary qaıda? Nına Mıhaı­lov­­nanyń Muhtar Áýezovke kel­gen hat­­tarynyń bárine jaýap jazylǵany jo­­ǵaryda biz oqyp, tanysqan epısto­lıar­­lyq mátinderden málim bolyp otyr emes pe? Olaı bolsa, olardy izdep tabý k­eleshektiń sharýasy. Jáne osy ofıs №5849/373, №11-shi pap­kada Muhtar Áýezov jibergen Shoqan Ýálıhanovqa qatysty qundy qujat ta oryn alǵan.

Onyń mátini tómendegideı:  «V 1861 godý Chokan Valıhanov posetıl redaksııý «Sovremennıka», gde vstretılsıa ı dolgo razgovarıval s Chernyshevskım. Pod neposredstvennym vpechatlenıem besedy Chokan pısal: «Kakoı zamechatelnyı chelovek etot Chernyshevskıı ı kak horosho on znaet jızn ne tolko rýsskıh. Iа posle besedy s nım okonchatelno ýkrepılsıa v tom smysle, chto my bez Rossıı propadıom, Bez rýs­skıh – eto bez prosveshenııa, v des­po­tıı ı temnote, bez rýsskıh my tolko Azııa ı prı chıom drýgım ne mojem byt. Cher­n­yshevskıı eto nash drýg». Muhtar Áýezov tipti túpnusqanyń qaıda saqtalǵanyna deıingi búkil tarıhı arhıvtik maǵlumatty, ózi biletin zamandasy, kórnekti etnograf, saıahatshy Grıgorıı Nıkolaevıch Potanınniń «V ıýrte poslednego kırgızskogo sarevıcha...» degen eńbeginde Shoqannyń ákesi Shyńǵys Ýálıhanovtyń ómiri, qazaq halqynyń turmysyna qatysty qajetti mol maǵlumattar alýǵa bolatyny jóninde qosymsha málimetter de beredi. Árıne, shaǵyn hat janryndaǵy mátinge ózi biletin mol maǵlumattardy syıdyrý múmkin emes. Biraq az sózge kóp maǵyna darytý daǵdysy dara daryn ıesi Muhtar Áýezovtiń hattaryna tán qasıetter.

N.G.Chernyshevskııdiń nemeresi, sol jyldary Saratovtaǵy mýzeıdiń dırekto­ry bolǵan N.M.Chernyshevskaıanyń Muh­tar Áýezovke joldaǵan sońǵy (bul da ázirge tabylǵany) 4-haty. «Dorogoı Mýhtar Omarhanovıch! Prımıte moıý ıskrennıýıý blagodarno­st za soobshenıe mne svedenıı ob Abae Kýnanbaeve ı Chokane Valıhanove dlıa moeı knıgı «Letopıs jıznı ı deıa­te­lnos­tı N.G. Chernyshevskogo». Se­go­d­nıa ıa polýchıla Vashe pısmo ı vlojen­nyı v nego dokýment o Valıhanove, zaverennyı pechatıý Instıtýta Istorıı, Ar­he­ologıı ı Etnografıı Akademıı Naýk KSSR. Iz Vashego pısma vydeleny strokı dlıa ekspozısıı ı dlıa opýblıkovanııa v plakate o N.G. Chernyshevskom, ızdavaemom v Moskve gos. ızdatelstvom «Iskýsstvo». Pravda, kak horosho ý Vas skazano, chto Vy navekı srodnılıs s Chernyshevskım cherez svoego lıýbımogo geroıa. Po samomý jıznennomý pýtı Abaıa mojno osobenno ıasno vıdet, chto krovnye rodstvennye svıazı eshıo daleko ne vsıo, samoe glavnoe, svıaz ıdeınaıa». 12 ıanvarıa 1953 goda».

Shynynda da N.G.Chernyshevskııdiń nemeresi Nına Mıhaılovna aǵynan jarylyp alǵys aıta otyryp, qazaq pen orys halqynyń ozyq oıly oqyǵandary arasyndaǵy rýhanı baılanystyń basynda N.G.Chernyshevskıı men Shoqan, Ybyraı, Abaı turǵandyǵyna tántilik tanytady... Qazaq ádebıetiniń tarıhynda tuńǵysh ret Abaı shyǵarmalaryn 1909 jyly San­kt-Peterbýrgte jarııa­lap, tú­si­nik­teme jazǵan Kákitaı Ysqaq­uly­nyń alǵysózindegi uly aqynnyń Cher­ny­­shev­skıı, Dobrolıýbov shyǵar­ma­larymen ta­nys bolǵandyǵy jónindegi ádebı fakti­niń de mańyzy erekshe.

Nıkolaı Gavrılovıch Chernyshevskıı­diń patshalyq qurylysty qulatýǵa shaqyrǵan saıası, tarıhı, ekonomıkalyq jáne ádebı týyndylarymen tanystyryp, Reseıdegi saıası-áleýmettik jaǵdaıdy túsinýge jetektegen aqynnyń orys dosy, revolıýsıoner Mıhaılov Evgenıı Petrovıch (Mıhaelıs) Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynda «...Bizdiń bárimizdiń oı tarbııada basshymyz bar. Anaý patshany óltirgen bizde bólek ójet toptyń da, bárimizdiń de basshymyz zor. Ol Chernyshevskıı bola­tyn. Ras, revolıýsıonerdiń bári de biryńǵaı emes. Biraq neshe alýan bol­saq ta, osy on bes-jıyrma jyl bu­ryn qalyptanǵan qaýymshyl jas býyn­nyń bári sol Chernyshevskııden oqy­ǵan edi» deıtini bar («Asýda») jáne oqý­dan demalysqa oralǵan Ábish te áke­si­ne Rossııadaǵy azamattyq kúrestiń sapa­sy ózgerip, Chernyshevskıı joly­nan da il­geri ketkendigi jóninde aqparat beredi («Qaqtyǵysta»). Muhtar Áýezovtiń osy romanyn oqyǵan oqýshy shynynda da búkil shyǵarma boıynda N.G.Cher­ny­shevskıı týyndylarynyń Abaıǵa, onyń aı­nalasyna kórsetken ıdeıalyq áse­ri, qa­zaq-orys halqynyń dostyǵy, maq­sa­tynyń birligi turǵysynan sýret­te­letinine kóz jetkizedi. 

Al Álıhan Bókeıhanov «Abaı (Ib­rahım) Qunanbaıuly» degen maq­a­la­syn­da: «...N.G.Chernyshevskııdiń «Sov­re­men­nık» kitaptaryndaǵy maqalalardy oqy­dy jáne olardyń taǵdyrymen jaqsy ta­nys boldy» dep jazady.  Ataqty orys oıshylynyń nemeresi Nına Mıhaılovna Chernyshevskaıanyń da qazaq jazýshysyna hat jazýy ǵanıbet. Qazaqtyń uly aqyny Abaıdyń óz atasyn asa qurmet tutyp, onyń ozyq oıly ıdeıalary men zulymdyqqa, qarapaıym ha­lyqty qanaǵan jaýyzdyqqa qarsy oı­larynan taǵylym alǵandyǵyna tabyna otyryp, Muhtar Áýezovke túrli saýaldar joldap, jazýshy jaýaptaryna alǵysyn bildirip hat joldap otyrypty. Bul hattar mátinderi batys pen shyǵystyń arǵy-bergi fılosoftarynyń óte kúrdeli shyǵarmalarynyń tereńine boılap, teń dárejede tolǵanyp oı aıtqan aqynnyń aqyl keniniń aýqymdylyǵyn, kemeńgerlik keńistiginiń keńdigin, bilim dárejesiniń bıiktigin M.Áýezov «Abaı joly» arqyly álemge tanytqanyn taǵy bir moıyndatady. Muhtar Áýezovtiń jańadan tabylǵan haty uly qalamgerdiń qolynan shyqqan árbir sóz qazaq tarıhymen birge jasaýy tıis degen tujyrymǵa tireıdi. 

Gúlzııa PIRÁLI, M.O.Áýezov atyndaǵy  Ádebıet jáne óner ınstıtýty  «Áýezov úıi» ǴMO-nyń  bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory