Bul rette 250-den astam mýzyka aspaptaryn jınap, saqtaǵan, 500 jyl boıy joǵaldyǵa sanalǵan sherter men jetigendi taýyp, qazaqtyń kóptegen kóne mýzykalyq aspaptaryn HH ǵasyrda zerttep, halqymen qaıta qaýyshtyrýǵa búkil sanaly ǵumyryn sarp etken, 1968 jyly olardan arnaıy ansambl uıymdastyrǵan belgili ǵalym Bolat Sarybaev esimin árdaıym ardaq tutamyz.
Sol dástúrdi jalǵastyrýshy shákirtterinen búginde belgili mýzyka zertteýshisi Jarqyn Shákárimniń eńbegi aıryqsha atalady. О́ıtkeni, tarıhı-mádenı muralarymyzdy jańǵyrtyp, halqymen qaıta tabystyrýda orasan zor ter tókken mundaı tulǵalar hám tolaǵaı eńbekter eshqashan el esinen shyqpaq emes. Sondaı-aq, kóne aspaptardyń oınaý tásilderin qaıta óńdeýge, qalpyna keltirýge, dástúrli túr-turpatyn saqtap qalýǵa eleýli eńbek sińirgen elimizdegi etnografııalyq-folklorlyq orkestrler men ansamblderge, jekelegen etnotoptarǵa rahmet. Ejelden keń taraǵan dombyra, qobyz aspaptary qataryn jetigen, sazsyrnaı, sybyzǵy, úskirik, adyrna, sherter, asataıaq, daýylpaz tárizdi t.b. ulttyq mýzykalyq muralarmen tolyqtyryp, ata-babalarymyz keıingi urpaqqa amanat etip tapsyrǵan mýzykalyq aspaptardy túrlentip, túletýge aıryqsha atsalysyp kele jatqandyǵy úshin.
Alaıda, elimizdiń túrli mýzeıleriniń qorlarynda 400-den astam kóne mýzykalyq aspaptar saqtaýly degen derekti kózimiz shalǵanda, apyr-aı, bul san biz úshin jaǵymdy jańalyq pa, álde tolǵandyrar másele me degen oıǵa tireldik. Sebebi, munshama baılyǵy bar qazaq netken baqytty edi. Dedik. Al biraq olardyń kóbiniń tekke mýzeıde «muzdap», múlgip turǵanynan ne paıda? Olardy elimizdegi ult-aspaptar orkestrlerine engizýge ne kedergi bolyp otyr deımiz ǵoı baıaǵy. Osy úshin qazaq ult aspaptary orkestrlerindegi mýzykalyq aspaptarǵa ádeıilep nazar aýdaryp kórdik. Olar: dombyra, qylqobyz, qobyz, sherter, alt-qobyz, kontrabas qobyz, prıma qobyz, syrnaı, bas dombyra, dombyra kontrabas, fleıta, goboı, lıtavra, baraban, tarelka, toqyldaq aspaptary eken. Dombyra men qobyzdyń jańǵyrtylǵan túrleri qosyldy degenimiz bolmasa, arasynan joǵaryda atalǵan baıyrǵy saz aspaptarynyń birde-birin kórmeısiz. Al birli-jarym tól aspaptyń zamanaýı talapqa saı jańǵyrtylyp, damytylýy eshkimge búginde tańsyq is emes. Mundaı úrdis basqa halyqtarda da kezdesedi. Mysaly, orystyń mýzykalyq aspap sheberi V. Andreev áriptesi S. Nalımovpen birigip HIH ǵasyrdyń aıaq sheninde balalaıkanyń prıma, alt, bas, kontrabas túrlerin jasap shyǵarǵan bolatyn. Soǵan qaramastan bulardan bizdiń halyqtyń ereksheligi – mýzykalyq muralarymyzdaǵy kóptegen qundy baılyq (mysaly, kúıler) tól aspaptardyń qudiretimen oryndaldy. Danadan dalaǵa jetkizýshi nasıhatshysy, úni jalǵyz solar boldy. Osy retten kelsek, bizde tolyp jatqan tamasha muralar bar emes pe, solardyń júzine nege qan júgirtpeske, dombyra men qobyzdyń únimen osylardy nege jarasymdy úılestirmeske degen ańsardyń arnasy erneýinen asyp tası jóneledi. Myna áńgimeni ortaǵa salý sebebimiz – keleshekte ult aspaptary jáne folklorlyq-etnografııalyq orkestrler sahnaǵa júz paıyz ózimizdiń tól mýzykalyq aspaptarymyzben jarqyrap shyǵar kún týar ma eken degen aıpara oı ǵoı. Árıne, biraq bul is op-ońaı oń jambasqa óńgeriler olja bolady dep aıta almaımyz.
Belgili kompozıtor, akademık Ahmet Jubanov: «Halyq aspaptarynyń shekterinde ǵasyrlar boıǵy danalyq tunyp tur» degen eken. Saıyp kelgende, el Prezıdentiniń bıylǵy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynyń túpki ıdeıasy, jalpy basty maqsat-muraty da negizinen sol qundylyqty halyq bolyp, Qazaq eli bolyp jumyla qorǵaı bilý emes pe? «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis» delingen munda. Demek, birde-bir tól aspap nazardan tys qalyp qoımaýy tıis. Halqymyzdyń ulttyq mýzykalyq tól aspaptarynyń bári birdeı oınap, árdaıym árekette, udaıy umtylysta, qozǵalysta bolýy kerek. Eshkim oınamaı, keregede bosqa ilýli turǵan dombyranyń úni bitelip, tarta bastaǵanda-aq shekteri qumyǵa yzyńdap, bastapqy qasıetinen múlde aıyrylyp qalmaı ma? Sony oılaǵanda sybyzǵy, qýraı-ysqyrǵysh, úshpelek, saz syrnaı, úskirik, tastaýyq, ysqyrýyq, uran, qamys syrnaı, qos syrnaı, qaýyrsyn syrnaı, múıiz syrnaı, uran, buǵyshaq, kerneı, dańǵyra, kepshik, dabyl, dýdyǵa, daýylpaz, shyńdaýyl, shańqobyz, asataıaq, shyń, syldyrmaqty qamshy, qońyraý... t.b. baıyrǵy mýzykalyq aspaptar úni nege búgin óship tur, adyrna nege adyra qaldy degen jartasqa baryp bir-aq tirelesiń...
Qarashash Toqsanbaı, «Egemen Qazaqstan»