Jyl saıyn ekpe egýden bas tartqandar máselesi jıi kóteriledi. Negizi oǵan qarsylyq kúni keshe shyqqan joq. Tipti vaksına sóziniń ózi qoldanysqa enbesten buryn, XVIII ǵasyrda ekpege qarsylar tabylǵan. Bul úrdis áli kúnge sozylyp kele jatyr. Degenmen, búginde antı vaksına qozǵalysynyń dálelderi ózgergen.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ekpeniń tıimdiligin aıtyp, damymaǵan elderge tonnalap vaksına tasyp júr. Atalǵan uıymnyń derekterine súıensek, ekpe egýdiń arqasynda talaı indetti tamyrymen joıýdyń sáti tústi. Máselen, álem qarasheshek sekildi juqpaly aýrýlardan qulan-taza aıyqty. Al Qazaqstanda vaksınanyń áserinen keıingi 20 jylda qyzylsha kókjótel edáýir azaıdy. Al dıfterııa, polıomıelıt sekildi aýrýlar tirkelmegenine talaı ýaqyt ótti.
Byltyr Májilis depýtaty Quralaı Qaraken ekpeden bas tartatyndar sany jyl sanap artyp kele jatqanyn aıtyp dabyl qaqqan-tuǵyn. «Keıingi 10 jyl kóleminde balasyna ekpe saldyrýdan bas tartqan ata-analar sany 8383 adamǵa deıin kóbeıdi. Al 2016 jyldyń 9 aıynyń ózinde 8 239 bas tartý tirkelgen. Solardyń ishinde 1 jasqa deıingi balalar sany 43 paıyzdy qurady», ‒ degen edi Quralaı Qaraken.
Vaksınadan bas tartý úrdisi óńirlerde de jıi baıqalady. Mysaly, oblystyq densaýlyq saqtaý departamentiniń derekteri boıynsha, óńirde 2016 jyly 196 adam ekpe saldyrýǵa qarsy bolsa, 2017 jyldyń alǵashqy 4 aıynda 93 ata-ana balasyna vaksına saldyrýdan bas tartqan. Áıtse de, oblystaǵy jaǵdaı jan shoshytarlyq deýge kelmeıdi. Byltyr ekpe egý aýqymy 98,3 paıyzǵa jetip, 96 myńǵa jýyq vaksına salynǵan. Bıyl birinshi toqsandaǵy mólsher túgeldeı oryndalypty.
«Qazirgi tańda bizdiń elimiz paıdalanyp otyrǵan vaksınalar óte sapaly. Eki jyldan beri keri áseri bolmaıtyn ekpeler qoldanyp kelemiz. Jıyrma jyldan beri vaksına salýmen aınalystym. Áli kúnge deıin birde-bir márte ekpeniń kesirinen zııan shekken bala kórgenim joq. Sondyqtan, vaksınanyń zııany bolmaıtynyna kepil bola alamyn», deıdi Jambyl oblysy №4 qalalyq aýrýhana dárigeri, oblystyń shtattan tys ımmýnology Lázzat Zaıtbekova.
Ara-tura baspasóz betterinde ekpeniń saldarynan dertke tap bolǵandar jóninde aqparat shyǵyp qalady. Degenmen, onyń basym bóligi vaksınanyń kesirinen emes, dárigerdiń uqypsyzdyǵynan týyndap jatady. L.Zaıtbekovanyń aıtýynsha, áli kúnge deıin Jambyl oblysynda da, búkil Qazaqstanda da ekpe tikeleı zııanyn tıgizip, aýyr dertke ákelip soqqan oqıǵa tirkelmegen. Jambyl oblysynyń densaýlyq saqtaý departamenti júrgizgen saýalnamaǵa sáıkes, vaksınaǵa qarsy bolatyndardyń jartysyna jýyǵy jeke pikiri, al 10 paıyzy dinı kózqarasy saldarynan ekpeden bas tartady. Áıtse de, oblys ımmýnology Lázzat Zaıtbekova kóp adam dinı senimin jasyryp qalýǵa tyrysatyndyqtaryn keltiredi. «Bas tartýshylardyń basym bóligi dinge súıenetini baıqalady», deıdi Lázzat Zaıtbekova.
Negizinde vaksına salýǵa Islam sharıǵaty da qarsy emes. Mysyrdaǵy ál-Azhar Islam ýnıversıteti janyndaǵy ǵulamalar keńesi, Islam yntymaqtastyǵy uıymyna qarasty Islam fıqh keńesi ǵulamalary, Marokko men Saýd Arabııasy koroldiginiń ǵalymdar keńesi túrli juqpaly aýrýlardan saqtaný úshin vaksınasııalyq ekpege júginýge bolady dep pátýa shyǵarǵan. Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstri Nurlan Ermekbaevtyń aıtýynsha, Saýd Arabııasy bıligi qajylyqqa keletinderdiń mindetti vaksınalardy qabyldaýyn talap etedi. Elimizdiń din salasynda júrgen ımamdar da ekpeden bas tartýdy negizsiz dep sanaıdy.
«Atalǵan dinı mekemelerdiń ǵalymdary máselege baılanysty dinniń eki negiziniń biri – hadısterge de júgingen. Hadıste Muhammed paıǵambarymyz (s.ǵ.s): «Kim de kim tańerteń «ajýa» qurmasynan jeti danasyn jeıtin bolsa, ol sıqyrdan jáne ýlanýdan aman bolady», deıdi. Bul qurma ýlanýdan adamdy qorǵaıtyn bolsa, demek ol adam ımmýnıtetin kúsheıtetin dárýmenderge baı bolǵandyǵy. Ekpeni de túrli vırýstardan saqtaný úshin, adamnyń ımmýndy áleýetin kóterý maqsatynda egedi. Endeshe, vaksına salý asyl dinimiz Islamǵa qaıshy emes. Bizdiń Dinı basqarmanyń ustanymy osyndaı», deıdi «Nur Astana» meshitiniń ustazy Ilııas Otarov.
Internettegi aqparattardan, whatsapp jelisinde taralǵan beınekórinister men antıvaksınalyq kitaptardan ortaq bir nárseni ańǵarýǵa bolady. Ekpege qarsy taraptyń keltiretin derekteri negizinen reseılikter Aleksandr Kotok pen Galına Chernovskaıa jáne amerıkalyq Dıana Harper sekildi adamdardyń eńbekterinde kórsetilgen. Aıtpaqshy, olardyń ǵylymı ataǵy joq. Vaksına salasyna qatysy jer men kókteı.
Bulaı kesip aıtýdyń óz sebebi bar. Jambyl oblysynyń shtattan tys ımmýnology Lázzat Zaıtbekova vaksınaǵa qarsy shyǵýshylardyń eshqandaı medısınalyq kásibı bilimi joq, túrli mamandyq ıeleri ekenin aıtady. Sheteldik zertteýshilerdiń pikiri de osymen úndesedi. I.Mechnıkov atyndaǵy ekpe jáne sarysý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri, medısına ǵylymynyń dosenti Aleksandr Mas (Reseı) vaksınaǵa qarsylardy birneshe topqa bólgen. Olar: shóp dárilerin ótkizýdi kózdeıtin burynǵy dárigerler, medısınaǵa qatysy joq, ataq úshin júrgender jáne vaksına salasyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn dárigerler.
A.Mas óziniń «Qazirgi zamandaǵy vaksınasııa» zertteýinde joǵaryda aıtylǵan Kotok pen Chernovskaıanyń kitaptarynda jibergen qatelikterdi terip, tizip shyqqan-dy. Kóp jaǵdaıda olar derekterdi burmalap, vaksınany jaý etip kórsetýge tyrysqan. Máselen, ekpe quramyndaǵy alıýmınıı, synap mólsheriniń adam aǵzasyna zııandyǵy shylǵı ótirik. О́ıtkeni, olardyń vaksınadaǵy mólsheri adam aǵzasyna aýa jáne tamaq sekildi basqa jolmen enetin synap pen alıýmınııden áldeqaıda az. Oǵan qosa, sábı ómirge kelgennen keıin 6 aı boıy ishetin ana sútinde kezdesetin alıýmınıı mólsheri ekpedegiden kóp ekenin Pensılvanııa ýnıversıtetiniń doktory Pol Offıt óz áriptesterimen júrgizgen zertteýinde dáleldegen. Antverpen ýnıversıtetiniń professorlary jasaǵan ǵylymı jumys ta osyndaı nátıje kórsetti. Sondaı-aq, mantý ekpesiniń quramyndaǵy fenol da qorqynyshty emes. Lázzat Zaıtbekova adam aǵzasy mantý ekpesinen 40 ese kóp mólsherde fenol bóletinin aıtady.
Biz joǵaryda qazirgi antıvaksına qozǵalysynyń dáıekteri ózgergenin aıttyq. Sonyń biri ‒ vaksına shyǵarý paıdanyń kózi-mys. Qazaq baspasózinde de osy tektes aqparattar ara-tura kórinip qalady. Biraq farmasevtıka naryǵynan habary bar adam «vaksına ‒ tabys kózi» deıtin pikirdiń shyndyqqa janaspaıtynyn tez ańǵarady. Deloitte kompanııasy farmasevtıka naryǵynyń quny 1,07 trıllıon dollardan asatynyn eseptep shyǵarǵan. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy derekteri boıynsha, ekpe naryǵy 2,2 mıllard dollarǵa teń. Iаǵnı, vaksına shyǵaratyn kompanııalardyń naryqtaǵy úlesi 0,22 paıyzdyń shamasynda. Bul trıllıon dollar kóleminde dári satýdyń qasynda túkke turmaıdy.
Ekpe egýden jappaı bas tartý eshqashan jaqsy aıaqtalǵan emes. Mysaly, 1873 jyly Shvesııada dinı fanattar sheshekke qarsy ekpege jappaı qarsylyq tanytqan. Kóp uzamaı-aq elde sheshek aýrýy burq ete tústi. О́tken ǵasyrdyń aıaǵyna taman Ulybrıtanııa men Shvesııada osyǵan uqsas jaǵdaı oryn aldy. Al 2000 jyldary Gollandııada, Irlandııada, Úndistanda qyzylshaǵa qarsy ekpeden bas tartýdyń aqyry sol elderde jappaı qyzylshamen aýyrǵandar sanyn arttyryp jiberdi. 2003 jyly Ýelstiń Sýonsı qalasynda qyzylshaǵa qarsy ekpe egý aýqymy 67,5 paıyzǵa tómendep ketti. Munyń nátıjesi araǵa 10 jyl salyp baryp shyqty. Qala boıynsha 1219 adam qyzylshaǵa shaldyǵyp, tipti bir bala qaıtys boldy.
Vaksına arqyly kóptegen indettiń kózi joıylǵany tarıhtan málim. Ekpeden jappaı bas tartýdyń saldary qalaı aıaqtalatynyn da joǵaryda keltirdik. Medısına salasyndaǵy múıizi qaraǵaıdaı álemdik uıymdar da, elimizdiń mamandary da vaksınadan keletin qaýiptiń joq ekenin aıtyp otyr. Ári ekpe saldyrý asyl dinimiz Islamǵa da qarsy emes. Ekpe salý máselesin oqyrmannyń sheshimine qaldyrdyq. Áıtse de, derekterdiń bári vaksınadan keletin qaýiptiń joq ekenin kórsetedi.
Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan»