«Ulttyq bıdiń aıdynyn aıaladym»

– Qadısha Ermekbaıqyzy, sizdi kópshilik memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri, tarıh­shy-etno­graf ǵalym О́zbekáli Jáni­bekovtiń tikeleı qoldaýymen 1985 jyly qurylǵan «Al­ty­naı» mem­lekettik halyq bıi an­samblindegi órnekti óne­ri­ńiz arqy­ly biledi... Al bú­gin­­de elordadaǵy «Naz» bı tea­try­nyń negizin qalaýshy­lar­dyń birisiz.

Jalpy, ónerge árdaıym adal bo­lý kerek degen talap jıi qo­ıy­­lyp jatady. Siz mu­ny qalaı túsinesiz?

– О́zbekáli aǵanyń aýzy­myz­ǵa iligip jatýy tegin emes shyǵar. Mundaı tulǵalar qazaq­tyń mańdaıyna ǵasyrda bir-aq ret berileri haq. «Altynaı» ansamblinde joldasym Erkebu­lan Aǵymbaev ekeýmiz qatar óner kór­settik. On segizdegi ýyz­­daı jas kezimiz bolatyn... Ne­pal­ǵa sapar shektik. Jaspyz. Ań­ǵyrtpyz. Albyrtpyz. Bir kúni uıym­dastyrýshylar: «Jú­riń­der. Senderge Nepaldy, Djýn­glıdi kórsetemiz» demesi bar ma? Qaıdan bileıik. Jalyn­da­ǵan jastyqpen syrly álemniń tyl­symyna kúmp berip, ǵaıyp bol­ǵanbyz. Keri qaıtýdy múl­de qaperge ilmeı, ǵajaıyp álem­niń sulýlyǵyna tamsanýmen kún­niń qalaı qas-qaǵym sátte zý ete qalǵanyna tańbyz. Biz Djýn­glıde túnedik. Sóıtsek, О́zbekáli Jánibekov aǵamyz syrtymyzdan izdep, búkil Nepaldy aıaǵynan tik turǵyzypty. Tań­erteń bir-aq tóbe kórsetken ózi­miz­ge de obal joq-aý. Aǵanyń al­­­dyn­da sol qylyǵymyz úshin qy­zaraqtap, keshirim sura­dyq. «En­di mundaı jaǵdaı eshqa­shan qaı­talanbaıdy» degen sy­ńaı­daǵy ólerdegi ýádemizdi be­rdik.

О́.Jánibekov óner­ge, qyz­met­ke sum­dyq talapshyl jan bol­ǵan­men, jan dú­nıe­si sondaı názik kisi edi ǵoı. Dúnıe-ja­han qazaq degen halyqty, Qazaq elin biz sııaq­ty óner adamdary arqyly tanıtynyn, sondyqtan qaı jerde júrsek te aldymen osyny kókeıge myqtap toqýǵa tıis ekeni­mizdi ákelik qamqorlyqpen eske sal­ǵanda, jamyrap basymyzdy ızegenimiz áli kúnge jadymda. Ult jan­ashyry ústimizdegi ult­­tyq kostıýmderimizdiń oıý-ór­nekterine deıin aıryqsha mán beretin. Repertýarymyzdy qada­ǵalaıtyn. «Sender ulttyq bıdi jalǵastyrýlaryń kerek» degen qaǵıdany qulaǵymyzǵa quıdy. Tym asyra boıanyp, totyqustaı álemishtenip shyǵa kelgenderge bulaı top aldynda óner kórsetý uıat bolatynyn eskertip, sahna ádebin saqtaýǵa mán bergizetin.

– Áńgimemizdi bı ujymy­nyń qurylý tarıhymen sabaq­tastyra órbitsek... «О́ner – kú­res», «Parasat partasynda bi­­­lim alǵan, oıy tereń, júregi ta­za jandar ǵana ýaqyt synyna tót­ep bere júrip ómirsheń týyn­dy­lardy dúnıege ákele­di» degen tujyrymdarǵa qosa­ryńyz bar ma?

– Sol kezdegi Astana máde­nıet basqarmasynyń basshysy Tileýǵalı Qyshqashbaev joldasymdy oıda-joqta áýejaıda kezdestirip qalyp: «Arqanyń tósinde jańadan bı ujymdaryn ashý oıymyzda bar. Ol úshin ózińdeı kásibı mamandar aýadaı qajet. Bul – senderdiń jańa qyrlaryńnan tanylýlaryńa týyp otyrǵan taǵy bir úlken múmkindik. Qabyrǵańmen keńe­sip, kelisip, úsh kúnnen keıin «ıá», ne «joq» degen túpki oıyń­dy aıt» dep qolqa salady. Sodan 1999 jyly 8 aq­panda elordaǵa keldik. Bárin nólden bastaýǵa týra keldi. Biletin tanystarymyzǵa telefon shaldyq. «Bosqa dalada sen­delip qalyp qoımaımyz ba?» dep qoryqpańdar, kelińder, kómektesińder, áli-aq, bul kún­derdiń bári kórgen tústeı artta qalady» dep úgit-na­sıhat ju­mystaryn júrgizip álekpiz. Sózimizge biraz adam sen­di, keıbiri at-tonyn ala qashty. Ja­­ńa elordanyń tynysymen birge ómir súrgisi kelgender, jańdarynan jańa bir nárseler oılap taýyp júretin jastar uly kóshke qosylýǵa bel býdy. Tolqynǵa qarama-qarsy bettegen qaıyqqa uqsadyq. Maǵan bular óner jolyndaǵy naǵyz jan aıamas kúres bolatyn...  «Kóz – qorqaq, qol – batyr» demekshi, odan soń aramyz Aısulý, Aınagúl, Nazgúl esimdi arýlarmen tolyqty. Alma­tydaǵy A.V.Seleznev atyn­­daǵy horeografııalyq ýchı­lısheni bi­tir­geli jatqan alty túlekti qyr­kúıektiń aıaǵyna qaraı óz yń­ǵaıymyzǵa kóndirip, ujymnyń boıyna birte-birte qan júgire bas­tady. Sol kezde 7 000-7 500 teń­ge shamasyn­da jalaqy alamyz. So­ǵan qa­ra­mastan Almatydan, qala ber­di árisi Qytaıdan, berisi О́zbekstannan kásibı bıshiler iz­dep, alys-jaqyn aımaqty shol­­ǵan sátter qazir adam aıtsa nan­ǵysyz tarıh.

Joldasym jigitterdiń leksı­kasyn, men qyzdardyń leksıkasyn ázirleýmen aınalystyq. Keıin bir-birimizge jobamyzdy ákelip kórsetemiz, aqyldasyp-keńesemiz, sóıtip repertýary­myz ájeptáýir molyqty, etek-­jeńimiz jınala bas­tady. Qazaq­standy mekendeıtin basqa et­nos ókilderiniń halyqtyq bı­lerin qoıý úshin sol ulttyń qan­­sha­ma baletmeısterlerimen qoıan-qoltyq aralasyp, tyǵyz shyǵarmashylyq baılanys or­nat­tyq. Tek tól týyndylarǵa ǵa­na emes, basqa halyqtyń bı­lerin qamtýǵa da barynsha kóńil bólindi.

– Bı ónerinde eń aldymen ne nársege kóbirek mán beri­ledi?

– Munda negizinen bıshiniń kıim­derine kóńil bólinedi. Ol óte jeńil, qımyldap, qozǵalǵanda yń­ǵaıly ári kóz tartarlyq áde­mi bolýy talap etiledi. Bul oraı­­da bizdiń tapsyrysymyzben «Or­bıtada» ornalasqan «Áı­­gerim» tigin sheberhanasy aı­nalysty. Al qazirgi ataýy «О́r­nek» dep atalady. Sonyń basy-qasynda júrgen ulttyq kıim tigýdiń sheberi Nurııash Nurbergenqyzymen tanystyq. Kókeıińizdegi jobany kózińizden oqyp qoıatyn, óz kásibine adal, naǵyz bilikti maman eken. Bıge ke­rekti kostıýmniń bárin sol kisimen aqyldasyp, keńesip ti­gemiz. Olardyń kishipeıildigi, tap­syrys berýshiniń ótinishine, es­kertpelerimizge qulaq asatyny, uıymshyldyǵy unaıdy.

2005 jyly «Tuıǵyndar» bı spektakline kostıýmderdi ti­gip bergen osy sheberhanaǵa shyn júrekten alǵysymyzdy bil­di­remiz.

– «Naz» bı teatry márte­­be­­si­ne qaı jyly ıe boldyńyz­dar?

– «Naz» bı ansambli 2007 jy­ly memlekettik bı teatryna aınaldy. «Kóktal» eldi mekeninde ǵımaratymyz bar. Sebebi, biz tek konserttik baǵdarlamamen shek­telmeımiz, TMD elderi bo-ıynsha óziniń ulttyq, halyqtyq horeografııa tilimen bı qoıatyn birden-bir teatrmyz. Bı qoıy­lymdarymen 2005 jyldan bastap aınalysa bastadyq. Opera, balet óneri Eýropanyń óz stılimen erekshelenetin klassıkalyq óner túrleri desek, al bizdiki taza ha­lyqtyq horeografııa bolyp tabylady. Munda ulttyq naqyshty saqtaý basty paryz sanalady. Muny bilikti baletmeısterler tamashalap, «Mynadaı keremet óner týyndysy eshbir eldiń sahnasynda buryn-sońdy bolmaǵan» dep qoldaý bildirdi. Osy sóz bizdi alǵa umtyldyrdy.

– Qazirgi tańda teatr reper­týa­rynda qansha spektakl bar?

– «Tuıǵyndar», «Nurǵısa» bı spektaklderi kórermen tarapynan jyly qabyldandy. «Nurǵısa» týyndysy atynyń ózi aıtyp turǵandaı, ózimizdiń júz jylda bir týatyn kompozıtor Nurǵısa Tilendıevtiń óz áýenderin paıdalana otyryp, óner ıesiniń ómir jolyn bı tilimen sahnaladyq. Munda qan­sha­ma kúrdeli ıirimder tulǵa shyǵarmalary negizinde óriledi. Spektakldiń sharyqtaý shegi onyń «Halyq qaharmany» marapatyna ıe bolǵan kezge deıingi jarqyn beınesimen áspetteledi. Al aty máshhúr Morıs Raveldiń «Bolero» bı spektakli – 20 mı­nýttyq. Jáne de ártistermen aqyl­dasa kelip, «Nege bir sát Shy­ǵysqa bet burmasqa?» degen oımen «Myń bir túnniń bir túni» atty spektakldi dú­nıe­ge ákeldik. Shahrızada er­tegisi jelisimen sahnalanǵan týyn­dynyń dekorasııasy, kos­tıýmderi óte tartymdy, kóz toımastaı kór­kem, úlken-kishi tamsanyp tama­shalaıdy.

– Kórermendi aldaǵy ýa­qyt­­ta taǵy qandaı tyń týyn­dy­­­lar kútip tur?

– Buıyrtsa, 2019 jyly tea­try­myzǵa 20 jyl tolady. Tól merekege «Shyńǵyshan» spek­taklin tartý etpekpiz. Qazir kos­­tıýmderi tigilýde. Aýqymdy jo­badan tys mereıtoıǵa taǵy qosymsha konserttik baǵdarlama, monospektaklder ázirleýdi josparlap otyrmyz.

– Basqa teatrlardan erek­she­­likte­rińiz nede?

– Astanadaǵy ózge teatrlar kórermenge jylyna bes-alty jańa spektakl usynyp jatady. Drama teatrlarynda jalǵyz adammen de, bir-eki ártistiń qa­ty­sýymen de oınalatyn spektaklder bar. Al ondaı talapty bizge qoıa almaısyz. Olar jıyrma adamdy beske bólip, tórt spektakl shyǵara alady. Sosyn bı ónerinde kostıýmder jıi-jıi aýys-tyrylyp otyrady. Dene bitiminiń sulýlyǵy eskeriledi. Bálkim arada bes ne on jyl ótkende, biz de sondaı múmkindikke ıe bolatyn shy­ǵarmyz. О́ıtkeni ónerde eshqashan «múmkin emes» degen sóz aıtylmaıdy. Bári bolýy múmkin deýimiz kerek. Ne soǵan senýge tıispiz.

On jyl buryn «Qazaq jádi­gerleri» atty ulttyq jobany usyndyq. Sebebi ár bıde ulttyq oıyndardy, salt-dástúrlerdi dáripteýge meılinshe tyrysyp baǵamyz. Qalada ósken jas­tardyń kóbi halqymyzdyń ádet-­ǵuryp, salt-dástúrlerinen ma­qu­rym. Sol sebepti bı óneri ar­­­qy­ly halyqtyq qazynalardy na­sı­hattaýǵa kóbirek kóńil bó­linedi. Qyz qýý, asyq atý, kók­par tartý, báıge, tusaý keser, besik toıy sııaqty t.b. salt-dástúrler keńinen qamtylady.

– Qazaqtyń ulttyq bıin damytý úshin aldaǵy ýaqytta ne isteý kerek dep oılaısyz?

 – Negizi kásibı sheberlik ja­ǵynan keletin bolsaq, oblys­ta­ǵy bı ujymdary bizdi ózderine úlgi sanaıdy, sondyqtan «Naz­dan» kóp nárse úırengileri ke­ledi. Horeograf-muǵalimder at basyn jıi burady. Biraq soǵan qaramastan bardy «joq» deı sa­lý dertine shaldyqqan jandar qaı jerden de tabylary haq. Birde «Senderdiń ónerlerińniń qazir eshkimge keregi joq. Son­dyq­tan zamanaýı horeografııany damytýǵa kóńil bólýimiz kerek» degen sóz estidik. Ultqa tıe­sili nárseni kerek emes dep otyr­ǵan osyndaı jandarǵa ne aıtasyń. Halyqqa tól bıi kerek bolmasa, onda tili, kúıi nege kerek? Al aldymyzda turǵan basty maqsat-muratymyz – ulttyq bıdi nasıhattaý. Jetpis jyl basqa qalypta boldyq. Endi sol burynǵy qasań úlgiden shyǵyp, halyq bıleriniń boıyna zamanaýı lep, jańasha qan júgirtkimiz keledi.

– Bul óner nesimen kúrdeli?

– Bı – qymbat óner. Sebebi, bir bıdi shyǵarý úshin joq degende 2-3 mıllıon teńge jumsalady. Al jańa bıge eski kostıýmder kıil­meıdi. Mysaly, repertýarymyzdy bes saýsaqtaı biletin ónertanýshylar men horeograftar ondaı sátti qalt jibermeı qadaǵalap otyrady. Iаǵnı eski kostıýmdi jańa bıge paıdalansaq, olar qabyldamaıdy. Qysqasy, bir spektakldegi kıimderdi kelesisine kıip shyǵýǵa bolmaı­dy. Sebebi, olar bir-birimen sáı­kes kelmeıdi.

– Kostıýmderdi qansha jyl­ǵa deıin paıdalanasyzdar?

– Jıyrma jyl tutynamyz. 1999 jyly tigilgen sondaı ko­s­­tıým­derimiz sý jańa kúıinde saq­­taýly, kez kelgen kezde kıe alamyz. Oıý-órnekterine, ma­talarynyń sapasyna barynsha kóńil bólemiz. Ásirese, shetelge gastroldik sapar shekkende on­daǵy jurt ústimizdegi kıimge suq­tana kóz tigedi. Sondyqtan sah­naǵa shyqqan bıshiniń kıimi ol­py-solpy bolmaı, ón boıyna quıyp qoıǵandaı jarasyp turýy kerek. «Kıimińe qa­rap kútip alyp, aqylyńa qarap shyǵaryp salady» degendeı, jurttyń nazary áýeli bıshiniń ústi-basyna, kıgen kıimine túsedi. Sodan keıin kostıým áýenmen úılesip tur ma degenge mán beredi. Munan soń qımyl-áreketke qaraıdy. Bı qımyldary arqyly bıshi neni megzep turǵanyna kóńil bóledi. Zalda otyryp jurttyń reaksııa­syn ańdyǵanda baıqaǵandarym osy. О́zim de eń birinshi kıimge, sosyn mýzykaǵa, sońynan plas­tıkaǵa shuqshııamyn.

– Sońǵy kezderi jastar arasynda Batystyń julqynǵan áýen­derine ǵana bıleý dástúrge sińip barady. Qazaqtyń toıla­rynda tek «Qara jorǵaǵa» bı­leıdi. Qazirgi talǵamǵa tatıtyn bas­­qa bı joq pa sonda?

– «Qara jorǵa» bıine jarysyp bıleıtinimiz ras. Úlken-kishini baýrap áketýi ǵajap. Bı­lemeıtin adamnyń ózi ol oınala bastaǵanda soǵan beıimdelip qoz­ǵala bastaıdy. Shirkin, bıi­mizdiń bárin sol deńgeıge kó­tersek qoı. Sonda jurt toılar­da ózbektiń, grýzınniń bılerine ala­ókpe bop sekirmes edi-aý. «Qara jorǵa» sııaqty halyq tez qabyldaıtyn, yrǵaǵy je­ńil, jaǵymdy bıler kóbeıse deıtin qazaqtyń biri menmin. Bı óneriniń shashbaýyn kóterip júrgendikten toılarda paıdalanatyn jańasha turpattaǵy bılerdi shyǵarý da oıymyzda bar.

– Bıshiler qansha jas­tan bas­tap zeınetkerlikke shy­ǵa­­­dy?

– Jasy qyryqtan asqan arýy­myz áli sahnada bılep júr. Ony qalaı ıterip tastaısyń? Oǵan qıyn árıne, biraq qaıtedi. Bı – kásibi. Qaıda barady? Vagonǵa júk tıeýshi bolyp or­­na­lasa ma? «Ne isteımiz?» deı­di. «Osy apa­laryń tárizdi for­malaryńdy saq­tańdar» dep ke­ıingilerge úlgi ete otyryp, olardy da juba­typ qoıamyn.

Biz buryn 40 jastan bastap zeınetkerlikke shyǵatynbyz. Keńes odaǵy tusynda 20 jyl sahnada bılegen bıshi mindetti túrde zeınetkerlikke shyǵýy kerek edi. Biraq ol zań ózgerip, bıshiler de qarapaıym eńbek adamdarymen teńestirildi. Bi­reý­ler bıshiniń tiginshiden, ju­­mys­shydan, dárigerden ne aıyr­mashylyǵy bar dep topshy­laǵan bolýy kerek. Sóıtip ondaı jaǵdaıda kýrstarda oqyp, basqa kásipke mamandansyn degen talap qoıyldy. Aıtaıyn degenim, dene qımyldarynan paıda bolatyn kásibı aýrýlardy jeńý qıyn. Olar tize, býyn aýrýlaryna jıi shaldyǵady. Et pen súıektiń arasyndaǵy sińir úıkelýinen bolatyn derttiń emin tabý qıyn. Bul kisini kóp jaǵdaıda mú­gedektikke aparyp soqtyrady. Olaı bo­latyn sebebi, sahnanyń kó­bi bıshilerdiń talabyna saı emes. Olar arnaıy jumsaq edenmen jabdyqtalmaıdy. Sodan taqtaıdyń ústinde bıdiń kúrdeli elementterin kórsetkende omyrt­qaǵa zaqym tııýi ábden múmkin. Al barlyq sahna talapqa saı ma? О́kinishke qaraı, olaı emes...

Burynǵy TMD elderinde bı­­­­­­shi­­ler 40 jastan bas­tap zeı­netkerlikke iligedi, al Reseıde 20 jyl sahnada bıle­seńiz qur­metti eńbek demalysyna shy­ǵýǵa tolyq quqyńyz bar. Qyr­ǵyzstanda da solaı. Qazir teatrda alpysqa jýyq bıshimiz bar. Onyń birazy úıde otyrǵan analar.

– Endi jekelegen spek­ta­kl­der týraly áńgimege oıys­saq...

– «Tuıǵyndar» – Erkebulan Aǵymbaevtyń ıdeıasy. Jalpy ár qoıylymnyń óziniń jeke ǵy­lymı jetekshisi bar. Muny ol únemi ózi izdep taýyp otyrady. «Tuıǵyndardyń» jetekshisi – túrkolog-ǵalym Qarjaýbaı Sart­­qojauly. 2005 jyly Moń­ǵo­lııadan Kúlteginniń tasy áke­lindi. Sondaı qasıetti mura, ata-­babamyzdyń rýhy elge oralyp jatqanda biz nege elorda tarıhyna arnap, Kúlteginnen bas-tap, táýelsizdik alǵanǵa deıin­gi aralyqty qamtyp aýqymdy dúnıe qoımaımyz degen oı keldi. Sóıtip, muny qalaı ataý jó­ninde ol kisimen baryp aqyl­­das­qanda, Qarjaýbaı aǵa «Tuı­ǵyndar» dep qoıǵan jón» dedi. «Bul – adamnyń kózine kóp tú­se bermeıtin, óte bıikte usha­tyn qus. Ol jerde ne bolyp jatqanyn zeńgir kókten sholady, óz azyǵyn jorǵalap kelip joǵarydan ilip áketetin sondaı jaýynger rýhtas qus. Baıaǵy zamanda aldyńǵy shepke naǵyz jaýyngerler jiberiletin. Olardy jurt tuıǵyndar dep te ataıtyn. Týymyzdyń ózinde qy­ran qustyń beınesi bar emes pe?» dedi. Ideıa avtory bir tún kóz ilmeı otyryp lıbrettosyn orys tilinde jazyp shyqty. Rejıssýrasyna belgili rejısser Bolat Uzaqov kómektesti. Bi­rinshi spektakl bolǵandyqtan jan-jaqty daıyndaldyq. О́leń tú­rinde jazylǵan lıbrettony odan keıin Rıga Onaeva qazaqshaǵa aýdardy. Bes kartınadan turatyn spektakldiń qoıýshylary – Erke­bulan Aǵymbaev pen Meıram­gúl Aıt­maǵambetova.

– Bıshilerdiń arasynan shyq­­­qan baletmeısterlerden ta­­­ǵy kim­derdiń esimderin atar edińiz?

– Belgili horeograf M.Aıtma­ǵambetovanyń ónerin aıryqsha atap ótkim keledi. Qazirgi tańda ol teatrymyzdyń ári beldi bı­shi­si, «Nurǵısa», «Myń bir tún­niń bir túni» spektaklderine at­sa­lysty. Bıshilerdiń arasy­nan atap aıtsaq, Almat Shámshıev, Sábıt Dúzbaev, Dana Súleımenova, Roza Belgibaeva, Natalıa Leonteva tárizdi t.b. qanshama baletmeıs­ter­ler ósip shyǵýda. Tyń týyn­dy­lardy osylarmen birge aqyl­dasyp-keńesip otyryp jasaımyz. Repertýarda 60-tan as­tam bıi­miz bar.

– Demeýshilerińiz bar ma?

– «Tuıǵyndar» spektaklin qoıý­ǵa kómekteskeni úshin Tóle­gen Muhamedjanovqa rahmet. Qa­zaqstan temir jolymen sóılesip, kıetin kostıýmimizge qyrýar qar­jy bóldirtip berdi.

– Bı ónerinde eń birinshi nege kóńil bólinýi kerek?

– Qazaqstanda eki bı teatry bar. Biri – G.Adamova jetek­shilik etetin «Samuryq» teatry. Olar negi­zinen jańasha ba­ǵyt­taǵy bı­lerdi bıleıdi. Qa­zaqsha spek­taklderi bar, biraq horeografııa­sy zamanaýı tilmen qoıylǵan.

– Aılyqtaryńyz shaılyq­taryńyzǵa jete me?

– Bizdegi eń tómengi jalaqy – 50-55 myń teńge. О́zim 145 myń teńge alamyn. Jarty stavkamen. Basqa jerge jumys isteýge «Naz­dyń» kúndelikti jumysynan qol bosamaıdy.

– О́zińiz sahnada óner kórse­tesiz be?

– On bes jyl sahnada qapysyz qalyqtadym. Qazir bilgenderimdi jastarǵa úıretýmen aınalysamyn. «Aıjan qyzben» kezinde Shara Jıenqulova atyndaǵy bıshiler baıqaýyna qatysqan bolatynmyn. О́mir boıy ulttyq bıdiń týyn jyqpaı, aıdynyn aıalap kelemin. Ol da meni alaqanyna saldy.

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»