Jyl saıyn ıadrolyq atom salasyndaǵy jetistikterdi talqylaý úshin Kýrchatov qalasynda ǵylymı konferensııa ótedi. Jıynǵa álem elderinen jetekshi ǵalymdar men mamandar qatysyp, ıadrolyq synaqtar men apattar oryn alǵanda túrli radıasııalyq qaýipti nysandardyń radıoekologııalyq jaı-kúıiniń máselelerin qarastyrady jáne ónerkásip pen medısınadaǵy radıasııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń ǵylymı joldaryn talqylaıdy. Jaqynda konferensııany uıymdastyrýshylardyń biri – «Semeı-Nevada» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń vıse-prezıdenti, «Parasat», «Qurmet» ordenderiniń ıegeri Sultan KARTOEVPEN áńgimelesken edik.
– Sultan Omaruly, búginde búkil álem Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz jolyn tanyp ári odan úırenip jatyr. Elimizdiń ustanǵan beıbitshil saıasatyn qalaı baǵalaısyz?
– Egemendiktiń alǵashqy jyldarynda-aq Prezıdent N.Á.Nazarbaev pen Qazaqstan halqy búginde iri derjava sanalatyn elder jasaı almaı otyrǵan dúnıege qol jetkizdi. Semeı polıgony jabyldy. О́rkenıettiń damýyna úles qosyp, adamzatty ıadrolyq qaterden qutqardy. Adam balasynyń mindeti beıbit ómirge umtylý ekendigin dáleldep berdi. Tipti, sol kezderi ekonomıkalyq daǵdarysta turǵandyǵyna qaramastan, Qazaqstan synaqtardy jalǵastyrýdan bas tartty. Osylaısha, Qazaqstan óz jolyn tańdady. Elbasymyzdyń Semeı synaq polıgonyn jabý týraly Jarlyǵy ol kisiniń saıası turǵydan alǵanda, danalyǵyn pash etedi. Bul sheshim Qazaqstannyń erkin el ekendigin aıǵaqtaıdy. Men álemdegi túrli halyqaralyq forýmdarǵa qatysyp júrgen adammyn. Bizdiń Elbasymyzdy halyqaralyq qoǵamdastyq erekshe syılaıtynyna talaı ret kýási boldym.
– Iаdrolyq polıgon jabylǵannan keıin polıgon kesheninde, ıaǵnı Kýrchatovtaǵy burynnan qalǵan ǵylymı uıymdar men nysandardyń bazasynda Ulttyq ıadrolyq ortalyq (UIаO) quryldy. Ortalyqta atom energetıkasy, radıoekologııa salasyndaǵy asa kúrdeli jańa máseleler sheshile bastaǵan shyǵar.
– Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen eń alǵash qolǵa alynyp, áli kúnge deıin mańyzyn joımaı kele jatqan jobanyń biri – ıadrolyq atom qarýyn taratpaý jáne múlde qoldanbaý máselesi. Ortalyq ǵalymdary jumystaryn osy qaǵıdaǵa oraı jalǵastyra beretin bolady. Osy jyldary UIаO mamandary halyqaralyq áriptesterimen birlesip, ıadrolyq synaqtar ótkizý ınfraqurylymyn joıý boıynsha kóptegen kúrdeli problemalardy sheshti. Iаdrolyq qarý synaqtarynyń zalaldaryn joıýǵa arnalǵan qyrýar jumystar atqaryldy, respýblıkada atom energetıkasyn damytý úshin ǵylymı-tehnıkalyq, tehnologııalyq, kadrlyq baza quryldy. Elde beıbit atom damyp, sheteldik áriptestermen qarym-qatynastar ilgerileı bastady. Qazaqstan – Japonııa yntymaqtastyǵynyń atom energetıkasy salasyndaǵy birlesken baǵdarlamalar boıynsha atomdyq-energetıkalyq reaktor qondyrǵylarynyń qaýipsizdigine oraı joǵary temperatýrada gazben salqyndatylatyn reaktorlar tehnologııalaryn damytýmen qatar, basqa da kúrdeli tájirıbelik zertteýler júzege asty. Yntymaqtastyq nátıjesinde atom energetıkasynyń qaýipsizdigi salasyndaǵy ǵylymı-zertteýler bazasy jetildirilip, jańa qondyrǵylar men qurylǵylar ázirlendi, kúrdeli izdenister júrgizý tájirıbesi bar bilikti ǵylymı jáne tehnıkalyq kadrlar sany artty.
Atom salasy men ǵylymdaǵy kadrlyq áleýetti saqtaý jáne damytý máselelerine aıryqsha kóńil bólinip otyr. Túrli baǵdarlamalar aıasynda taǵylymdamalar men kýrstar uıymdastyrylyp, semınarlar ótkizilýde. Kýrchatovtaǵy «KTM tokamagy» jobasynyń iske asyrylýyn qolǵa alǵan Ulttyq ıadrolyq ortalyq dırektory, ǵalym Erlan Batyrbekov Prezıdenttiń bul jobasyn EKSPO-2017 kórmesinde tanystyrdy. Bul materıaltaný salasyndaǵy mindetterdi sheshýge arnalǵan álemdegi jalǵyz «Tokamak» ekendigin aıta ketken jón. Meniń oıymsha, bolashaqtyń energııasy – termoıadrolyq sıntez. Ǵalymnyń qolǵa alǵan jumysy Elbasynyń «Álem. HXI ǵasyr» manıfesinde jazylǵan beıbit saıasatqa saı ekendigin atap ótkim keledi. Sebebi, ǵylym basqa maqsatqa qyzmet etpeýi tıis. Beıbit baǵytta bolýy shart.
Bizdiń bıylǵy konferensııada túrli elderden kelgen ǵalymdar «Radıoaktıvti lastanǵan aýmaqtardy ońaltý jáne jerlerdi sharýashylyq aınalymyna berý», «Iаdrolyq synaqtar júrgizilgen jerlerdegi qazirgi radıoekologııalyq ahýal, onyń damý qarqyny men boljamy», «Túrli ekojúıelerdegi radıonýklıdterdiń jylystaý ereksheligi», «Ekologııalyq zertteýlerdegi radıoanalıtıkalyq ádister» taqyrybynda baıandamalar jasady. Sondaı-aq, «Burynǵy Semeı synaq polıgonyn qaýipsiz kúıge keltirý boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınjenerlik jumystar keshenin júrgizý» atty úsh tomdyq monografııalyq kitaptyń tusaýy kesildi. Munda polıgon jabylǵannan bergi 25 jylda atqarylǵan jumystar týraly keńinen jazylǵan.
– Kýrchatovtyq ǵalymdar Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń ekologııalyq qaýipsiz jerlerin resmılendirý qajet degen bastama kótergen edi. Polıgon synaqtary úshin bólingen 18,5 myń sharshy shaqyrym jer bul tym úlken aýmaq. Sondyqtan da, onyń biraz bóligi aýyl sharýashylyǵyna qaıtaryldy ma?
– 1947 jyldary ǵalymdar synaq polıgonyn jasaý úshin qansha sharshy shaqyrym jer qajettigin naqty bilgen joq. Sondyqtan da, máskeýlik ǵalymdar polıgon úshin qazaq elinen asa kólemdi jer suraǵan. Al KSRO-da jer jetedi. Biz solardyń quramynda bolǵandyqtan, qazaq jeriniń qomaqty bóligi berile salǵan. Al AQSh-tyń Nevadasyna polıgon úshin Semeı polıgonynan múlde az jer bólingen. Sol sebepten, artyq alynǵan jerler aýyl sharýashylyǵyna radıasııalyq qaýipsizdigi tolyq esepke alynǵan soń qaıtarylýy tıis degendi ǵalymdar aıtyp otyr. QR UIаO-ǵa qarasty Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýtynyń jetekshisi Sergeı Lýkashenko zerttegendeı, búginde 5250 sharshy shaqyrym polıgon jeri tekserilipti. Onyń úsh myńy aýyl sharýashylyǵyna jaramdy dep tanylǵan. UIаO ǵalymdary zerttep, bekitken bul aýdandy MAGATE ókilderi kelip taǵy bir márte tekserdi. Árıne, qarapaıym halyq radıasııadan ábden qorqyp qalǵan. Olar polıgon dep kelgen jerler aıaq astynan qalaı taza bolyp shyqty dep otyr. Men aıtar edim, bul jerler áýel basta lastanbaǵan. Sondyqtan da taza.
Jer óte kóp berilgendikten, bul jerlerge radıasııalyq jaýyn jaýyp, radıasııalyq boran soqpaǵan. Biraq, shyn máninde, qaýipti jerler bar. Onda radıasııa mólsheri óte joǵary. Máselen, Shaǵan ózeniniń 10-ynshy shaqyrymy. Bul tus polıgon aýmaǵyna jaqyn ornalasqanmen, sonaý 1947 jyldan beri resmı túrde engizilmegen. Ǵalymdar osyny qazirgi ýaqytta resmılendirdi. Aldaǵy ýaqytta álemniń qyzyǵýshylyǵy Semeı polıgonyna shynymen arta túspek. Qazirdiń ózinde saıası qaıratkerler, dıplomattar, zertteýshi ǵalymdar legi tolastamaýda. Jaqynda BUU-nyń 26 stıpendıatynan turatyn top kelip qaıtty. Olardyń barlyǵy da berilgen nusqaýlyqtar boıynsha, synaq polıgonynyń júrýge bolatyn ruqsat etilgen jerlerimen ǵana júrdi.
– BUU Elbasynyń usynysy boıynsha 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalady. Prezıdentimizdiń adamzattyń ıgiligin oılaǵan saıasatyn qalaı baǵalar edińiz?
– «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń músheleri Nursultan Ábishulyna zor alǵysyn aıtady. Beıbit atomdy halyq ıgiligine oraı damytý da búgingi kúnde asa ózekti. О́tken kúnniń elesine qamalmaı, ozyq ǵylymǵa, sapaly bilimge qaraı umtylǵan durys dep bilemiz... Jaqynda Ulttyq ıadrolyq ortalyq AQSh-tyń «Aragon» ulttyq zerthanasymen birlesip, reaktorlardaǵy otynnyń quramyn aralastyrý jónindegi zertteý jumystaryn bastady. Bul joba aıasynda ortalyq ǵalymdary reseıliktermen qosyla otyryp úsh ret tájirıbelik jumystaryn da ótkizdi. Erlan Batyrbekov bastaǵan qazaqstandyq ǵalymdar AES-ti damytýda ózge de sheteldik ǵalymdarmen birlesip, tyń jumystardy qolǵa alyp jatyr. Osynyń barlyǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy ekenin umytpaǵan jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Raýshan NUǴMANBEK, jýrnalıst
Sýret:
Aıdarbek ǴAZIZULY, «Egemen Qazaqstan»