Álemdi ózgertetin sózder

Bul nesimen erekshelenedi, nege bul týraly aıtqym keledi, nege Qazaq­stan­daǵy bar adam bul jıyn týraly bi­lip, onyń ıdeıasymen jigerlense, qyzyq­sa, úmittense, rýhtansa deımin? Siz bir jyl ishinde dúnıe júzi elderiniń aǵyl­shyn tiline aýdarylǵan kitaptaryn oqyp shyqqan adamdy tanısyz ba? Al Afrıkadaǵy aýylyn arystandardan qorǵap, arystandardyń ózderin de ólimnen qutqaryp qalǵan adamdy she? Aýlańyzda orman ósirýge bolady dese, senesiz be? Al mıkroskopty óz qolyńyzben jasap shyǵa alasyz ba? Budan ózge ǵylym, tehnologııa, dı­zaın, óner, bilim jáne basqa sala­lar­da óz úlesin qosyp júrgen myń­da­ǵan adamnyń oıymen TED jáne TEDh formaty arqyly tanysa alasyz. TED (Technology, Entertainment, Design) degenimiz – qysqa, áserli sóz sóıleý. 1984 jyldan bastaý alǵan, qa­zir dúnıe júziniń 100 tilinde túrli ta­qyrypta júrgiziledi. Jurt aldyna shy­ǵyp sóıleıtin ár adamǵa tek bir tal­ap qoıylady: álemge aıtar erekshe oıy bolýy jáne ol júzege asyrylǵan, aına­lasyn, ortasyn, qaýymdastyqty ózgertýge, kórkeıtýge, jetildire túsýge baǵyttalǵan bolýy kerek. Ádette tany­mal adamdar kóp, biraq erekshe oıy, ıdeıasy bolmaýy múmkin. Son­dyq­­t­an, TED, TEDh konferensııala­ryna tanymal ǵalymdar, ınjenerler, bız­nes­mender, salalyq mamandarmen qa­tar qarapaıym, óz isine berilgen adam­dar da kóptep shyǵyp jatady. Osy oraıda TED kýratory, taratýǵa turarlyq ıdeıanyń taratylýyna úles qosyp júrgen Krıs Andersenniń «TED Talks»  atty kitabyn atap ótkim keledi. Kitapta Krıs Andersen TED-te sóıleýge qoıylatyn talaptarmen bir­ge TED-tiń ózimen birge ala kelgen erek­sheligin de sıpattaıdy. Bul kon­fe­­rensııalar jurt aldynda sóıleý óneri­ne ózgeris engizdi deýge bolady. Só­ziń­di oılastyryp, tyńdaýshyny 18 mı­nýt boıy qyzyǵýshylyqta ustaý, en­di ne bolar eken dep elitý ekiniń biri­niń qolynan kelmes. Biraq osylaı­sha sózińdi qyzyqty daıyndaýǵa úı­re­ný­ge bolady. Bul úshin búginge deı­in sóı­legen adamdardyń sózin tyń­dap, oqý­dyń qajeti bolmas, biraq tyń­da­sańyz oıdy jetkizýdiń basqa da jol­dary bar ekenine kózińiz jetedi. Ár sóıleýshi erekshe oıymen, oıyn jet­ki­zetin shaǵyn jáne shynaıy oqı­ǵa­la­rymen este qalady. Olar bir-birine uqsamaıdy. Krıs Andersen «ıdeıa»  sózin keń maǵynada qoldanady. Ideıa tek ǵylymı jańalyq nemese óner­tabys emes, keıde bul bir nárseni qa­laı jasaýǵa bolatynynyń sıpatta­masy da bolýy múmkin. Shynaıy oqı­ǵa­men berilgen adamnyń kóregendigi ıá oıynyń qyraǵylyǵy da bolýy ká­dik. Ideıa arqyly adamnyń álemdi qabyldaýyn ózgerte alasyz, ózińizge ma­ńyzdy ıdeıany basqalardyń sanasyna jet­kize alsańyz, siz naǵyz álemniń jeti keremeti sııaqty ǵajaıyp dúnıe jasaısyz. Tyńdap otyrǵan adamdarǵa erekshe syı usynasyz, sizdiń oı-dúnıeńizdiń bir bóligi olarǵa aýysady. Krıstiń myna oıyna qulaq asyp kórińizshi: «Jaqsy sóz sóıleý saıahat sııaqty, ol saıahatqa sóıleýshi men tyńdaýshy birge attanady. ...Sóıleýshi ekskýrsııa jetekshisi ne­mese jol kórsetýshideı tyńdaýshyǵa t­ú­sinikti nárseden bastaýy kerek. ...Siz­d­iń saıahatyńyz zertteý, túsindirý, sen­­dirý, tyńdaýshynyń kózin jetkizý ta­ǵy sol sııaqty nárse bolsa da, eń bas­ty maqsat – tyńdaýshyny óte ádemi, ja­ńa jerge alyp kelý» . Iаǵnı, sóz bas­taǵanda sóıleýshi aıtatyn nársesi tý­ra­ly bárin biledi, al tyńdaýshy áli esh­nárse bilmeıdi. Al sóıleýshi sózin aıaq­taǵanda tyńdaýshy onyń bilgenin ózi­ne sińirip, jańa oılarmen qýattanyp, ja­ńa áreketterge qulshynatyndaı áser alady. 

Eger bolashaqta TEDh sııaqty ko­n­­fe­rensııalarda ıdeıalaryńyzben bó­lis­kińiz kelse, myna suraqtarǵa jaýap be­rip kórińiz: Bul taqyryp men úshin ma­ńyzdy ma?; meniń jáne aınalamdaǵy adamdardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyra ma?; tyńdaýshymen bólisetin bilimdi al­ǵysy kele me?; aıtar aqparatym ja­ńa­lyq pa álde bul taqyrypty bári bile me?; usynylǵan ýaqytta taqy­rybymdy jaq­sy mysaldarmen aıtyp bere alamyn ba?; tyńdaýshylardyń ýaqytyn ala­tyndaı bilimim tereń be?; sóıleıtin sózimniń taqyrybyn 15 sózben jetkize alamyn ba?; osy 15 sóz adamdarǵa áser etip, sendire ala ma?

Jurt aldynda áserli sóz sóıleý tek sezimge baǵyttalǵan emes, sizdiń sózińiz tyńdaýshynyń bilimin keńeıtip, áreketke jeteleýi nemese oılandyrýy ke­rek. Biz eki túrli nárse týraly aıta ala­myz: másele jáne ıdeıa. Máse­le týraly aıtqanda «Bul sumdyq emes pe?»  degen oı kelse, ıdeıa týra­ly aıt­qan­da «Bul keremet jáne qy­zy­q emes pe!»  deımiz. Al ne týraly aıt­qy­ńyz keledi, tyńdaǵyńyz keledi, bul – siz­diń sheshimińiz. Durys tańdaý ja­saı­­tynyńyzǵa senimdimin. 

Baqytgúl CALYHOVA, Pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty