Din atyn jamylǵan búldirgiler

Búginde eldegi áleýmettik-ekono­mıkalyq ahýaldyń aýyr ekeni óz aldyna, «Islam memleketi» (Qazaqstanda tyıym salynǵan) degen qarýly qurylym sodyrlary Sham elindegi ejel­gi eskertkishterdi jaryp, qıra­typ, búldirip, álemdik deńgeıde baǵa jetpes tarıhı qundylyqtardyń tas-tal­qanyn shyǵaryp jatyr. 

Máselen, DAISh sodyrlary tek Palmıra qalasynyń ǵana emes, bú­kil Sırııanyń «bizde mynadaı bar» dep kórsetetin asa qundy kóne eskert­kishi – Trıýmfaldy arkasyn jaryp jiberdi. Álemge keńinen tanymal bıik­tigi 20 metrlik bul eskertkish ımpe­rııa áskeriniń bir iri jeńisiniń qurmetine bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrda turǵyzylǵan kórinedi.Áýelde DAISh sodyrlary tek dinı turǵydan qundy sanalatyn eskertkishterge kóz alartyp kelse, sońǵy kezderi olar mádenı mura ataýlyny bólip-jarmaıtyn bolǵan. 

Kúni búginge deıin «Islam mem­leketi» deıtinniń sodyrlary bas-aıaǵy 14 kóne eskertkishti joıyp jiber­gen degen aqparat bar. Olardyń bári de asa qundy jádigerler sanalady. Aralarynda kóne dáýirlik aıtýly nysandardyń biri – Baalshamın jáne Bela hramdary, «Allat arystany» statýıasy, kóne Homstaǵy shirkeý­lerdiń arhıtektýralyq ansam­blderi men Ibn ál-Ýalıd meshiti, áske­rılerdiń Damaskiniń túbindegi Maalıýl qalashyǵyndaǵy Marııa qyzdyń statýıa­sy, áýlıe Sarkıs pen Bahýstyń kóne shirkeýi, 574 jyly salynǵan Seıdnaı monastyri, t.b. bar. 

Sondaı-aq DAISh terrorısteri Mosýl qalasyndaǵy álemge áıgili arheo­logııalyq mýzeıge, Aleppo qala­synda shoǵyrlanǵan ortaǵasyrlyq bazarlarǵa, meshitter men medreselerge soqqy bergen bolatyn. Úkimet áskerleri men DAISh sodyrlary arasyndaǵy urys saldarynan arheologtar tapqan kóne Assırııa qala­lary – Nımrýd pen Dýr-Sharýkın jer­men jeksen etildi. Sırııanyń ońtús­tigindegi Býsra qalasynda oryn tepken antıkalyq asa iri amfıteatr aıtarlyqtaı zardap shekti. Onda beıbit kezeńde folklorlyq mýzykalyq festıvaldar ótkizilip kelipti. 

Taǵylyqta shek bolmaıdy degen ras eken. DAISh baskeserleri Pal­mıranyń saqshysy, belgili sırııa­lyq arheolog ári Palmıra mýzeıiniń dırektory 82 jastaǵy Haled ál-Asaadty qınap óltirgen. Eń sońynda basy alynǵan ál-Asaad ómiriniń 50 jyldan astamyn 2000 jyldyq tarıhy bar ejelgi mádenı eskertkishterdi kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, kúzetýge arnaǵan eken. 

Búginde halyqaralyq qoǵamdastyq DAISh sodyrlarynyń taǵylyq áre­ketterin aıyptap otyr. О́ıtkeni obal men saýaptyń arajigin ajyrat­qysy kelmeıtin, kózderine qan tolǵan qa­raýlar barsha adamzattyń, onyń ishin­de musylmandardyń da shyn máninde asa qundy murasy bolyp kel­gen ejelgi mádenı jáne tarıhı eskert­kishterdi qıratyp, barsha álemge ózderiniń jıirkenish týdyratyn shyn bet-beınelerin aıqyn kórsetip berýde. Kıe, qasıet degen túsinikterden jurdaı tobyrdyń Sham elindegi shataq ta jabaıy áreketteri jaǵa ustatpaı qoımaıdy. 

Terrorısterdiń ýájderi de ezýge eriksiz kúlki úıiredi. Olardyń ustanymynsha, kóne eskertkishter shynaıy ıslam mádenıetiniń ıdeologııasymen esh úılespeıdi. Sondyqtan kez kelgen eskertkishter men beınelerge tyıym salynýy tıis. О́ıtkeni adam balasy Qudaıdan basqanyń bárin tárk etýi kerek, ıaǵnı qoldan ıdoldar jasaýǵa múldem bolmaıdy. Mine, sodyrlar osylaısha ejelgi mádenı jáne tarıhı eskertkishterdi qıratyp, joıý arqyly aınalasyna úreı taratyp otyr. «Ýahabızmniń» ishki máni men mazmuny da osynda jatsa kerek. 

Sonymen Sırııada adam qolymen jasalǵan kóne de qaıtalanbas mádenı-tarıhı eskertkishter joıyp jiberilip jatyr. Buǵan qosa, eldi mekender qırandyǵa aınaldy. Soǵys aıaqtalyp, elde beıbit ómir ornaǵan kúnniń ózinde talas-tartystan tıtyqtaǵan el es jı­yp, olardy qalpyna keltirgenshe, sóıtip, halyqqa qalypty jaǵdaı ja­sal­­ǵansha da qansha ýaqyt, qarjy, kúsh-jiger qajet bolady deseńshi. 

Sonda munyń suraýy kimnen degen zańdy suraq týyndaıdy. Elderdi ishten iritýge múddeli syrtqy kúshter ıdeo­logııalyq, qarjylaı jáne qarýmen jan-jaqty qoldaý kórsetip otyrǵan tusta DAISh lańkesteriniń tamyryna balta shabýdyń da ońaıǵa túspeıtini anyq.

Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan»