Ýaqytpen úndesken rýhanı úrdis

Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmıra Isımbaeva je­tek­shilik etken jıynda Memlekettik tildi jańǵyrtý qajettiligi, onyń ishinde latyn grafıkasyna ótý týraly Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050 Strategııasy qalyptasqan mem­le­kettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna joldaýynda naqty aıtylǵany eskerildi. Al jıynnyń ashylýynda sóılegen Májilis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın ult­tyq sana-sezim, rýhanı damý, órkendeý jolymyz qazaq tili­niń jańa álipbıin jasaýdan bastalatyndyǵyna toqtaldy.

«О́ıtkeni Elbasymyz Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, qa­zaq tili – ol bizdiń rýhanı negizimiz. Osy jolda tildiń halyq­aralyq mártebesin kóterý bizdiń álemdik órkenıetke jetýimizdiń basty kepili. Sonymen birge, jańa álipbı búkil álem qazaqtaryn biriktiretin óte mańyzdy faktor», dedi Nurlan Zaırollauly.

Sondaı-aq, palata spı­keri til jáne jańa álipbı máse­le­sinde qatelikke jol berýge bolmaı­tyn­dyǵyn atap ótip, «qazaq tilin jań­ǵyrtýdyń basty kórsetkishi – latyn jazýyna kóshý», dep qaperge saldy.

Al óz quttyqtaý sózinde Premer-Mı­nıstrdiń orynbasary Er­bolat Dosaev Prezıdent N.Nazarbaevtyń baǵdar­lamalyq ma­qalasynda latyn álip­bıin en­gizýdiń merzimi naqty bel­gile­gen­digine toqtaldy.

«Úkimettiń atalǵan máseleni oryn­daýǵa qatysty naqty kózqa­rasy bar. Latyn álipbıiniń biryń­ǵaı standarty bekitilgennen keıin ony birtindep engizý sharalary qolǵa alynady. Ol jospar barlyq salalardy qamtıdy. Sebebi, til kommýnıkasııanyń ámbebap qu­raly bolyp sanalady» dep latyn álipbıin meńgerý boıynsha oqý-ádistemelik quraldardy, mo­bıldi qosymshalar men aqpa­rat­tyq baǵdarlamalardy shyǵarýdyń ma­ńyzdylyǵyna mán berdi.

Sodan keıin negizgi baıandamany Má­denıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly men A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek jáne Sh.Shaıahmetov atyn­daǵy Til­derdi da­mytýdyń respýb­lı­ka­lyq úı­lestirý-ádiste­melik orta­ly­ǵy­nyń dırektory Erbol Tileshov jasady.

Latyn tańbasyna kóshý máse­lesine qatysty sharýalardy tú­begeıli júrgizý tizgini tıgen Má­denıet jáne sport mınıstr­liginiń basshysy óz málimdemesinde bú­gingi tańda atalǵan saladaǵy ju­mystar alty baǵyt boıynsha júr­gizilip jatqandyǵyn aıtty.

«Álippemizdi latyn tańbasyna kóshirý jaıy qoǵam arasynda qyzý talqylanýda. Biz bul jumystyń daıyndyǵyn alty jyl buryn qolǵa alǵan bolatynbyz. Elbasy jarııalaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynda bul máselege qa­tysty naqty tapsyrmalar be­ril­gen. Osyǵan oraı, búgingi kún­ge deıin tıisti vedomstvolar men ǵylymı-sarapshylyq ıns­tı­týt­tar jáne halyqaralyq sheń­ber­de­gi uıymdar arasynda jan-jaq­ty talqylaýlarǵa sep bolǵan ǵy­ly­mı-praktıkalyq konferensııa­lar uıymdastyrdyq. Sonyń nátıjesinde, osy saladaǵy eń bilikti ǵalymdarymyzben birge jasap, nazarlaryńyzǵa usynyp otyrǵan qazaq jazýynyń latyn grafıka­syndaǵy biryńǵaı standartynda tilimizdiń erek­shelikteri men el damýynyń bo­lashaq alǵy­sharttary túgel eske­rildi deýge tolyq negiz bar», dedi A.Mu­ha­me­dıuly.

Sodan keıin jumys tobynyń jetekshisi retinde minberge kóte­rilgen A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırek­to­ry Erden Qajybek osy kúngi qol­danysymyzda júrgen orys tiliniń negizindegi alfavıtte tilimizdegi dybystardan áripterimiz eki esege kóp ekendigin eske saldy.

«Iаǵnı, qazirgi álipbıdiń biz­diń erek­shelikterimizge sáıkes kel­meıtini bel­gili. Sondyqtan, bul latyn álipbıine kóshý emes, shyn­dyǵyn aıtqanda, latyn álip­bıimizge qaıta oralý bolady», dedi ol.

Onyń pikirinshe, álipbı aýys­ty­rýdyń negizgi sebebi – taza tabı­ǵı tildik qajettilikke tikeleı baılanysty týyndaǵan. Budan saıa­sı astar izdeý orynsyz.

«Bul tek qana tildiń reformasy emes – dil reformasy, ja­ny­myzdyń jańǵyrýy, mańyzdy st­ra­­tegııalyq baǵdarlama. Bo­la­­shaǵymyzdyń tizginin óz qo­ly­myz­ǵa alýdyń, Prezıdent sózimen aıt­saq, «bolashaqqa baǵdar», «rý­hanı jańǵyrýdyń» ózegi já­ne Qa­zaqstannyń 30 damyǵan el­diń qa­tarynda sap túzeýiniń jar­qyn ke­pili.

Elbasy tapsyrmasy­na sáı­kes, keleli másele qa­lyń ju­rtshylyqtyń belsene qaty­sýy­men iske asyrylýda. Eldiń túkpir-túkpirinen, shetelden, aýyldan da, qa­ladan da, halyq qalaýlylary men memlekettik qyzmetshiler, ǵa­­lymdar men zeınetkerler, jas­t­ar men syrttaǵy otandastar­ymyz – bári de óz úlesterin qosýǵa ty­­rysýda, bári de batalaryn be­rip, tileýin tileýde, hattaryn jazyp, jobalaryn joldaý­da. «Keńesip pishken ton kelte bol­­maıdy» deıdi halqymyz. Biz ǵy­­lymı ortada, zııaly qaýym ókil­­deri arasynda kóptegen bas­­­qo­sýlar uıymdastyrdyq. Ult­tyq komıssııanyń jumys toby­nyń bastamasymen jıyrmadan a­s­tam ǵylymı uıymdastyrý jáne ǵy­ly­mı tájirıbelik is-sharalar ótip, ol jer­lerde eki jarym myńǵa jýyq zııa­ly qaýym ókilderi baıandama ja­sady», dedi E.Qajybek.

Baıandamashynyń sózinen baıqasaq, qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi bul úrdisti sana-sezimimen, jan-tánimen qoldaıdy. Tipti ózderi shette júrse de júrekjardy pikir, lebizin bildirip, tileýlestigin jetkizgender qatary da az emes kórinedi.

«Máselen, belgili otandasymyz professor Murat Sultansháripuly, Reseıdegi otandasymyz túrkolog Erkalı Ázerbaev syndy kóptegen shetel ǵalymdarynan, Eýropa men AQSh-tan, Túrkııa men Koreıadan usynystar, jobalar, hattar kelip jatyr. Men bul jerde latynǵa bizden buryn kóshken túrki tektes memleketter men Eýropadaǵy elderdiń tájirıbesi muqııat saraptalǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Búginde kemshilikter anyqtalyp, artyqshylyqtar tizildi. Keıbir tilderde mańyzdy dybystar eskerilmeı túsip qaldy, keıbir tilderde ǵylymı ádisteme jasaý reformalary toqyrap qaldy. Al keıbireýlerinde naýqanshyldyq basym boldy. Bizde munyń bári jan-jaqty eskerilýde», dedi Erden Zadauly.

Tyńdalym barysynda qazaq tiline ıkemdelgen jańa latyn álipbıiniń jobasyn Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshov tanystyrdy. Onyń túsindirýinshe, jańa nusqany jasaý barysynda ǵylymı prınsıpter negizge alynyp, túrli sala mamandarynyń usynystary eskerilgen. Sebebi, ǵylymı praktıka men teorııaǵa negizdelgen álipbıdiń erek­shelikteri jiti kóńil aýdarýdy talap etken.

«Jańa álipbıge kóshý bir tańbany ekinshi tańbaǵa aýystyrý emes. Onda burynǵy qaripte jiberilgen emlege qa­tysty qate jazýdy durystaý jáne retteý. Osy turǵydan alǵanda jańa jazý erejeleri qabyldanýy tıis», dedi E.Tileshov.

Jańa álipbıde latynnyń tól tańbalary ǵana negizge alynǵan. Sonymen qatar, bir dybys dıgraf júıesi qoldanylǵan. E.Tileshovtiń pikirinshe, atalǵan álipbıge noqattar qoıý ony latynsha emes, noqattary bar tańbalar jıyntyǵy etedi. Sondaı-aq, jańa nusqa qazaq tiline tán tól dybystardy saqtaýǵa kepildik beredi. Latyn álipbıin tańdaýdyń taǵy bir sebebi – halyqaralyq keńistikke ený, álemdik tehnologııany ıgerý. Dıgraftar, ıaǵnı bir dybysty birneshe árippen berý arqyly sol tildiń tól tabıǵaty saqtalatynyn aıtady ortalyq dırektory.

«Jańa qazaq álipbıin jasaýda «bir árip – bir dybys», «bir árip – eki dybys» jáne «bir dybys» prınsıpi qoldanyldy. Latyn grafıkasyna negizdelgen 25 tańbaly álipbıge qosymsha qazaq tiliniń dybystyq júıesin tolyǵymen qamtý úshin 8 dybysty tańbalaıtyn 8 dıgraf usyndyq. Qazaq tiline tán «á», «ú» sekildi dybystar dıgraf túrinde beriledi», – dedi E.Tileshov.

Ortalyq dırektory keltirgen jańa álipbı jobasyna sáıkes, «á» dybysy «ae», «ó» dybysy «oe», «ú» – «ue» dıgraftarymen jazylady. Onymen qatar, qazaq tiline tán basqa dybystar da latyn álipbıinde qosarlanǵan tańbalarmen beınelenedi. Mysaly, «ǵ» usynylǵan nusqada «gh», «ch»– «ch», «sh» – «sh», «j» – «zh», «ń» – «ng» bolyp jazylmaq.

E.Tileshovtiń aıtýynsha, mundaı júıe álemdik qoldanysta kezdesetin jaǵdaı. Bul týraly qazaq tiliniń atasy sanalatyn Ahmet Baıtursynov ta óz eńbeginde jazyp ketkeni barshaǵa belgili.

Tilderdi damytý ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshov dıgraftar arqyly jazý men sóz kólemin kóbeıtpeý máselesine de toqtaldy. Onyń sózine súıensek, dıgraftarmen jazylatyn dybystardyń qoldanylýy qazaq tilinde sırek kezdesedi.

«Dıgraftardyń qoldaný jıiligine nazar aýdarsaq, onyń asa mańyzǵa ıe emes ekenin ańǵarýǵa bolady. Mysaly, túrli stıldegi mátinderde atalǵan dybystardyń kezdesý jıiliginiń ortasha mólsheri 1,08 paıyz ǵana», degen E.Tileshov ana tilimizge tán dybystardyń mátinde kezdesý jıiligin tarqatyp berdi.

Sondaı-aq baıandamashy ana tilimizdiń dybystyq júıesinde kezdespeıtin «s», «v», «f» áripterine qatysty da ortalyq ustanymyn bildirdi. Onyń pikirinshe, bul dybystar jańa nusqada nazardan tys qalmaǵan.

«Álipbıge qatysty eńbekterdi muqııat oqyǵanda, Alash zııalylarynyń kirme dybystardy saqtap qalýdy jaq­­­taǵanyn baıqadyq. Ahmet Baı­tur­­synuly sekildi zııaly­lar ana tilimizde ornyqqan sózdik qory bol­sa, ondaı dybysty saqtaý qajet dep esep­tedi. Biz de osyndaı prınsıpke keli­sip otyrmyz», degen Erbol Erdembekuly bul úsh dybys kezdesetin sózder sany 10 myńǵa jýyqtaıtynyn alǵa tartty.

Baıandamalar aıaqtalǵan soń, jıyn jetekshisiniń jarııalaýymen jaryssózder bastaldy. Minberge alǵash bolyp kóterilgen Májilis depýtaty Saýytbek Abdrahmanov latyn álipbıine kóshý elimiz, jerimiz jáne rýhymyz úshin asa mańyzdy tarıhı máni bar taǵdyr sheshti másele ekenin atap kórsetti.

«Bul máseleniń – qazaq jazýyn latyn álipbıine aýystyrý qajet pe, qajet emes pe degen máseleniń basy ashylǵan. Nege olaı deımiz? Adam qatelesýi múmkin, qoǵam da qatelesýi múmkin, tipti zaman da qatelesýi múmkin. Al ýaqyt qatelespeıdi. Ýaqyttan ótken danyshpan bolmaıdy. Ýaqyt óz sózin aıtyp úlgerdi. Latyn jazýy ýaqyttyń san ǵasyrlyq synynan ótip boldy. Qazir álemdegi halyqtyń 80 paıyzy latyn grafıkasyn ıgerip, paıdalanyp otyr, álemdegi aqparattyń 70 paıyzy osy tańbamen taratylady. Budan ótken argýmentti keltirý qıyn shyǵar. Demek, latynǵa kóshý – pragmatızm talaby. Endigi bar túıin jańa álipbıge kóshýdi naqty qalaı júzege asyramyz degenge tirelip tur.

Alfavıtin asyǵys aýystyrǵan aǵaıyn­dardyń keıbiri aınalasy shırek ǵasyrdyń ishinde jańasha jazýǵa bir emes, eki emes, úsh ret ózgeris engizip úlgergeni belgili. Biz ol isten sabaq alýǵa tıispiz. Sondyqtan da biryńǵaı standartty bekiterdiń aldynda jańa álipbı jobasyn taǵy da qaıta-qaıta qaraý, ábden ıin qandyrý kerek ekendigi túsinikti. Bul jer – jeti ret ólsheıtin jer emes, bul jer – jetpis jeti ret ólsheıtin jer. Sondyqtan da biz qazirshe asatpaı jatyp quldyq demeı turmyz. Biraq bul aıtylǵannan jalpy qazaq jazýyn latynǵa aýystyrýdyń qajettiligine, oryndylyǵyna tipti de kúmán týmaq emes», dedi depýtat.

Al Senat depýtaty Darhan Qale­taev­tyń pikirinshe, latyn álipbıine kóshý bastamasy Qazaqstannyń rýhanı bol­mysy men qoǵamdyq oı-sanany ózger­tip, ony jańǵyrtýǵa zor úles qosady. Se­nator bul qadamdy júzege asyrýǵa saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik negizdeme jáne qoǵam tarapynan suranys bolǵanyn jetkizdi. Ol jańa álipbıge kóshý máselesi tal­qylaýdy qajet etpeıtin, el úshin mańyzdy ári ózekti joba ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, endigi másele latyn qarpin qalaı tıimdi engizý jóninde bolmaq.

«Baýyrlas Túrkııa, Ázerbaıjan, О́z­bek­stan, Túrikmenstan elderinde latyn qarip­terimen jasalǵan tól álipbıleri bar Japonııa, Qytaı sııaqty alpaýyt memleketter latyn grafıkasyndaǵy álipbıdiń qosymsha nusqasyn engizip otyr. Osynyń ózi kóp nárseni ańǵartsa kerek», dedi D.Qaletaev.

Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Sergeı Selı­verstovtyń pikirinshe, latyn álipbıine kóshý qazaq tiliniń keregesi keńeıýine jaǵdaı jasaıdy. Ol qazirgi usynylyp otyr­ǵan jobanyń álemde keń taraǵan qarip túrine negizdelgenin keltirip, latyn grafıka­sy aqparattyq jáne tehnologııalyq keńistikte suranysqa ıe jahandyq ári pragmatıkalyq qatynas quraly ekenine toqtaldy.

«Latyn álipbıi álemdik ǵylymı-teh­nıkalyq sóz qoryna tıimdi beıimdelýge jaǵdaı jasaıdy. Sonymen qatar, qazaq tilin úırenýge degen qumarlyq artady dep esep­teımin», dedi ol.

О́z baıandamasynda Senat depýtaty Tóleýbek Muqashev latyn álipbıine kóshý úrdisinde qıyndyq týmaıtynyna senim bildirdi. Onyń aıtýynsha, bul qadamnyń saıasatqa qatysy joq, óıtkeni bul – zaman talaby.

«Álipbıdi ózgertý óz ereksheligimizdi saqtap qalý, álemdik ıntegrasııa, aqparat alý múmkindikterin damytýǵa jaǵdaı jasaıdy. Latyn grafıkasy jer jahanǵa keń taraǵan. Sonyń arqasynda jastar ǵalamtor arqyly aqparat aıdynyna enip, bilim men ǵylym salasyndaǵy keńistikke erkin enedi. Sonymen birge, túrki álemin biriktirýge kúsh salady», degen Tóleýbek Muqashev latyn grafıkasyna kóshý qazaq tiliniń mártebesin kóteretinine senimin bildirdi.

Sonymen qatar, senator latyn álipbıine kóshý barysynda qazaq tiline tán áripterdiń joıylyp ketpeýi mańyzdy ekenine toqtaldy. Onyń sózine súıensek, bul qadam kırıllısa tańbalaryn latynmen almastyrýdan bólek, jazý salasynda da reforma jasaýdy qajet etedi. T.Muqashev ana tilimizdegi ár dybys derbes belgilenip, ózindik ereksheligi eskerilýi tıis ekenin sóz etti. Ol jańa álipbıdi kompıýterge emes, kerisinshe kompıýterdi tilge ıkemdeý kerek dep esepteıdi.

Al kelesi bolyp sóz alǵan Darhan Qydyráliniń aıtýynsha, latyn álipbıi qazaq tiliniń tabıǵatyna eń jaqyn álipbı bolyp sanalady. Sondyqtan latyn grafıkasyna kóshý álem aldynda ereksheligimizdi saqtaýǵa múmkindik beredi. Qazirgi tańda elimizdiń úsh tilde úsh túrli tańbalanyp júrgen «Qazaqstan» degen ataýynan bastap kóptegen jer-sý ataýlaryn tildik ereksheligimizdi saqtaı otyryp, bir izge túsirýge múmkindik týady. Qosamjar orfografııadan qutylamyz.

Tyńdalym barysynda baıandama jasaǵan Attila Group kompanııasynyń ókili Qýanysh Bilál kólemdi týyndylar mátinin latyn qarpine aınaldyrý qıyndyq týǵyzbaıtynyn málimdedi. Ol konverterdiń bir demde kırıllısadan latynshaǵa, tóte jazýǵa aýystyratynyn jáne qoldanýǵa qolaıly ekenin jetkizdi. Máselen, «Abaı joly» romanyn ári ketse 3 sekýnd ishinde latyn grafıkasyna aýystyrýǵa múmkindik bar eken.

Osylaısha, otyrys aıasyndaǵy ja­rys­sózde on bir adam sóz alyp, ortaq mámile tabylǵan jıyn qorytyndysy boıynsha parlamenttik tyńdaýdyń arnaıy jobasy qabyldandy. Árıne, bul qabyldanǵan sońǵy sheshim emes. Aldaǵy jumys aptasyna deıin osy jobaǵa qatysty jazbasha joldanǵan qosymsha usynys, pikirler engizilip, qatysýshylar ony taǵy da pysyqtaı túsetin bolyp tarasty.

Qatysýshylar lebizi

Máýlen ÁShIMBAEV, Májilis depýtaty:

– Memlekettik tildiń latyn grafıkasyndaǵy álipbıiniń biryńǵaı standarttaryn engizýge baılanysty jobamen tanystyq. Buǵan qatysty mamandar men ǵalymdardyń jaqsy jumys istegenderi kórinip tur. Jobada kórsetilgendeı, ol jıyrma bes qaripten jáne segiz dıgraftan turady. Jalpy, joba kópshilik kóńilinen shyǵady degen oıdamyn.

Elbasymyz «Qazaqstan-2050 strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda memlekettik tildi jańǵyrtý qajettiligi, onyń ishinde latyn grafıkasyna ótý jóninde arnaıy toqtalǵan edi. Prezıdentimiz, sondaı-aq, óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda osy jyldyń sońyna deıin grafıkadaǵy álipbıdiń biryńǵaı standartyn qabyldaýdy, al kelesi jyly oqý ádebıetterinde daıyndyqty bastaý mindetin qoıǵan bolatyn. Soǵan sáıkes «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Prezıdent janyndaǵy Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıssııanyń jumys toby quryldy.

Jańa grafıkaǵa ótý máselesi maquldanǵan jaǵdaıda barlyq bilim berý mekemelerinde jańa jazbany engizýdiń kestesi bekitiledi. Barlyq is-sharalar sol keste boıynsha júrgiziledi. Bul máselede asyǵystyqqa jol berilmeýi tıis. Jalpy, latyn álipbıiniń engizilýi memlekettik tildiń qoldanylý aıasyn keńeıtedi. Elimizdiń álemdik qoǵamdastyqpen qatynasyn nyǵaıtýǵa barynsha yqpal etedi.

Azat PERÝAShEV, Májilis depýtaty:

– Búgingi parlamenttik tyńdaýda meniń kóńilimnen shyqqany – latyn grafıkasyna negizdelgen álipbı jasaqtaý isinde biz halyqaralyq sheńberdegi mol tájirıbelerge kóbirek arqa súıep jatqanymyz boldy. Bul bizdiń durys tańdaýymyzǵa septigin tıgizetini sózsiz. Iаǵnı, biz Túrkııa men О́zbekstan, Ázerbaıjan, tipti Eýropa elderiniń erterektegi tarıhyn tarazylaý arqyly jaqsy zertteýler júrgize aldyq. Máselen, Túrkııa latyn tańbasyna kóshýdi asyǵystyqpen jasaýynyń saldarynan olardyń álipbıindegi keıbir ásem de áýezdi dybystary túpnusqalyq deńgeıden aýytqydy nemese tipti joıylyp ketti dese de bolady. Al biz ótken tarıhqa kóz júgirte otyryp, ózimizdiń tabıǵı erekshelikterimizdi joǵaltyp almasaq degen maqsat qoıyp otyrmyz.

Sol sııaqty atalǵan baǵytta júıeli jumystarymyz arqyly grammatıkalyq erekshelikterimizdi de saqtaımyz degen senimdemin. Oǵan qosa, búgingideı aqparattandyrý tehnologııasy shapshań damyǵan zamanda kompıýter pernetaqtasyndaǵy tańbalarymyz da yqshamdalyp, álemniń ózge elderimen ózara úndestigimiz de úılesim tabady.

Endeshe, Elbasymyzdyń maqalasynda aıtylǵan baǵyt-baǵdarlardy basymdyqqa ala otyryp, álipbı aýystyrý kezeńderin osylaısha «aqyryn júrip, anyq basý» arqyly júzege asyrsaq, damyǵan otyz memlekettiń qataryna kóp keshikpeı qosylatynymyzǵa senemin.

El yqylasy erekshe

Aıagúl MIRAZOVA, Qazaqstannyń Eńbek Eri

Memleketimiz óz da­mýynyń joldaryn stra­tegııalyq túrde aldyn ala aıqyndap, zalal-zııansyz alǵa órlep keledi. Bul sóz joq, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń kemel saıasatkerlik, kemeńger strategtik qoltańbasy ekenin halqymyz da, álem de kórip, kóz jetkizip, joǵary baǵalap otyr.

Atap aıtar bolsaq, «Qazaq­stan-2050», «Nurly jol», «Máń­gilik El» syndy temirqazyqtaı aıqyn strategııalarymyzdyń jalǵa­syn­daı ári olardyń árbiriniń ózegin­deı bolyp qabyldanǵan «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy búginde búkil­ha­lyqtyq qoldaý taýyp, qoǵamdyq oı-pikirde strategııalyq damýymyzǵa degen halyq senimine zor serpin berip otyrǵanyn aıryqsha atap aıt­qym keledi.

Parlament Májilisinde ótki­zilgen qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdi tańdaý – sonyń bir kórinisi retinde rýhanı jańǵyrý jolyna degen el yqylasyn kórsetti. Eń al­dymen Parlamenttegi tyńdaý qazaq tilin latyn álipbıine kóshi­rýdiń der kezinde qoǵamǵa keń túsindirý sharasy bolýymen qundy dep esepteımin. Elbasymyz óne boıy es­kertetindeı, búkileldik shara­lar árqashan aldyn ala halyqqa túsindirilýi, talqy-pikirleri úshin usynylýy tıis. Sonda ǵana olar búkil­halyqtyq ózektilik sıpatyna ıe bolmaq. Mine, búgingi til reformasy týraly Máji­listiń otyrysy osynyń bir aıǵaǵy. Osy oraıda, Májiliste qazaq tilin latyn álipbıine kóshi­rýdiń tarıhı negizdiligi, zamanaýı ózektiligi, qoǵamdyq damýdaǵy is­ke asyrylýynyń shegerilmeý se­bep­teri, jańa álipbıdiń baıqaý nusqasy, oǵan degen baǵa-pikirler – qysqasy, bári-bári aıdaı anyq, tıtteı de kúdik qalmastaı nanymdy aıtylyp, halyqqa usynyldy. Mine, men osy jaǵdaıǵa erekshe rıza boldym, el de solaı rızalyqpen qabyldady dep bilemin.

Osy aıtylǵan negizder meniń de qazaq tilin latyn qarpine kóshirý týraly memleket saıasatyn qoldaıtynymdy esh alańsyz aıtqym keledi. Endigi bizdiń mindet osynaý el damýy úshin usynylyp jatqan uly ıdeıalardy durys obektıvti túsinip qana qoımaı, olardyń iske asýynda belsene at salysýymyz kerek dep oılaımyn.

Latyn álipbıine kóshý arqyly ózge elderde ómir súrip jatqan 5 mıllıondaı qandastarymyzdy da qazaq halqynyń birtutastyǵyna yntalandyryp, qazaq ultynyń jer betinde saqtalyp qalýyna jaǵdaı týǵyzǵan bolar edik. Ultym degen er osylaı oılasa kerek. Al latyn álipbıine kóshý arqyly álemdik bilim, ǵylym, aqparat, tehnologııa t.b. keńistikterge ıntegrasııalanýy- myzdy qamtamasyz ete otyryp, ózimizdiń elimizdiń damýyna barlyq jaǵynan oń yqpal jasaıtynyn aıta túsý artyq emes.

Qoryta aıtsam, qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý týraly memleket saıasatyn qaýym bolyp, halyq bolyp qoldap, júzege asýynda belsendilik tanytatynyna jáne olardyń belsendi pikirleriniń áli de bolsa ashyq qabyldanatyny daýsyz.

О́zderińizge belgili úsh aıǵa sozylyp, elimizde tabysty ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi Qazaqstan Respýblıkasynyń strate­gııalyq jolmen damý sıpatyn taǵy da aıqyn kórsetti. Búkil álemniń ınnovasııalyq tehnologııalyq jetistikteriniń ortalyǵyna aınalǵan Astana álemge elimizdiń mereıine degen senimin nyǵaıta tústi. Mine, sol sııaqty latyn álipbıine memlekettik tildiń kóshý reformasy da, sóz joq, jemisti jáne jeńisti bolady dep senemin.

Álısultan QULANBAI, Nurlybek DOSYBAI, Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»