“BATYS EÝROPA — BATYS QYTAI” JOLY

Daıyndyq barysy qandaı? “Batys Eýropa – Batys Qytaı” halyqaralyq tranzıttik dáliziniń qurylysy  elimizdegi jáne álemdik aýqymdaǵy iri jobalardyń biri bolyp sanalady. Onyń quny 825 mıllıard teńge dep baǵalanyp otyr. Kerýen jolynyń Qazaqstan boıynsha jalpy uzyndyǵy 5126 shaqyrym­dy alyp jatyr. Al Jambyl ob­ly­sy boıynsha 495,3 shaqy­rym­dy qurap, Jýaly, Jambyl, Baı­zaq, Turar Rysqulov, Merki, Shý jáne Qordaı aýdandarynyń aımaqtaryn basyp ótedi. Son­dyq­tan jol qurylysynda Kúıik, Shaqpaq, Qordaı sııaqty asýlar­dy jáne Taraz qalasy men Shaq­paq ata, Baýyrjan Momyshuly, Aısha bıbi, Qulan, Merki, Qor­daı eldi mekenderin aınalyp ótetin jol aıryqtary eskerilgen. Bolashaqta tórt jolaqty dańǵyl jolmen saparǵa shyǵatyn avto­kó­lik ıeleri jyldamdyqtaryn sa­ǵatyna 120 shaqyrymǵa deıin art­­tyra alady. Aýa raıy qubyl­maly óńirdegi bul joldy kúrdeli jóndeýsiz 25 jyl paıdalanýǵa bolady eken. О́ıtkeni jańa jol Astana-Bý­ra­baı dań­ǵy­ly úlgi­sindegi ne­mis tehnologııasymen jasalyn­baq­shy. Jobany júzege asyrýǵa jer­gilikti jáne shetel kompanııalary men mamandary jumyldyrylǵan. “Batys Eýropa – Batys Qytaı” halyqaralyq tranzıttik dáliziniń jobasyn qaıta jasaý ýchaskeleriniń Jambyl oblysy arqyly ótetin qurylys jumys­tary­nyń qajetti kelisimderi jer­gilikti atqarý organdarynyń ma­qul­daýynan ótti. Atap aıtqanda, jol­dyń jospary, jańadan jasa­la­tyn iri qurylystar, aýyl sharýashyly­ǵy tehnı­ka­laryn ót­kizip, mal aıdaıtyn joldar, jaıaý júrgin­shiler ótetin ótkelder salý aldyn-ala kelisimge ıe boldy. Sondaı-aq ekologııalyq, sanıtarlyq-epıde­mıo­logııalyq, arheologııalyq jáne memlekettik saraptamalar ótkizildi. Iаǵnı, jobanyń quramyndaǵy bar­lyq jumystar aımaqtyń ekologııa­syna zalalsyzdyǵy týraly barlyq ókiletti organdardyń súzgisinen shyqty. Joldyń eldi mekender arqyly ótetin jerinde kólik pen jaıaý júrginshiler qozǵalysynyń qaýip­siz­digin saqtaýǵa aıryqsha nazar aýdarylyp otyr. Úlken kópir­lerdi, jol aıryqtaryn jáne arnaıy joldardy, eldi meken­derdi jáne olar­ǵa kireberisterdi tún kezinde jaryqtandyrý jumystary da qarastyrylǵan. Shtab otyrysyna qatysýshy­lar avtojol qurylysyn salýǵa jer­gilikti jerdegi qurylys materıal­daryn tartý qajettiligin atap ótti. Ol úshin úlken kólemde shaǵyl, sement, asfalt-bıtým jáne temir-beton buıymdary qajet. Oblysta osy maqsatqa paıdalanýǵa bolatyn 25 tas, 35 qıyrshyq-qum jáne sha­ǵyl keni bar. Sonymen birge 15 as­falt-beton zaýyttary jáne untaq­taý-irikteý qurylǵylary jumys isteýde. Jol belgilerine tapsy­rys berý úshin “Qurylys kons­trýk­sııa­lary zaýyty” JShS, “Imstal­kon” AQ-tyń JTMK fı­lıaly, “Tarkon” JShS sııaq­ty temir qurylǵylaryn óndiretin birqatar iri jáne orta kásip­oryn­dar jumys isteýde. Beton ónimderin shyǵara­tyn, onyń ishin­de, “Jabyl­hım­qurylys” JShS, “Ke­ramık ın­vest” JShS, “Ǵıma­rat Taraz” JShS tárizdi 20-dan astam kásip­oryn bar. Osy jyly Moıynqum aýdanynda “Hantaý” JShS se­ment zaýyty (500 myń tonna), “Myńaral Tas Kompanı” (1,2 mln. tonna), Sarysý aýdanynda “Qurylys materıaldary kom­bı­na­ty” (50 myń tonna) jáne “Kaz­fos­fat” JShS jylyna 100 myń tonna sement shyǵarýdy josparlap otyr. Jergilikti bıýdjetke salyq tó­lemderin tóleý úshin qurylys ju­mys­taryn júrgizýde jol qury­lysyn júrgizý tenderlerin utyp alǵan merdiger kompanııalardy Jambyl oblysyndaǵy aýdan­darda tirkeý boıynsha másele de qozǵa­lyp, qoldaý tapty. Sondaı-aq, basty talaptardyń biri — ju­mys kúshin jergilikti turǵyndar esebinen tartý máselesi de aı­tyldy. Jobany júzege asyrýǵa iri shet­el mamandary jumyldyryl­ǵan­dyqtan, avtojol qurylysy tó­ńi­reginde tártip saqtaýdy qam­ta­masyz etý máselesi tapsyryl­dy. Jambyl oblysy ákiminiń birinshi oryn­ba­sary Kárim Kóki­rek­baev ákimdik qurylymdaryna jáne memlekettik mekemelerge erekshe tapsyrmalar berdi. Onyń ishinde, Jambyl ob­ly­syna qury­lys jumystary kezinde janar-jaǵar maıdy úzdiksiz jet­ki­zýdi uıymdastyrý, qajetti kólemde elektr qýatymen qamtamasyz etý, 1 aı ishinde kólemi 815 ga bola­tyn jer telimin qaıtarý jáne ıelerine ótemaqy tóleý máse­le­lerin sheshý, temir jol tuıyq­ta­ryn daıyndaý máselesin pysyq­taý, temir jol vagondary qu­ramy­men qamtamasyz etý kestesin retteý, joǵary oqý oryndary jáne tehnıkalyq orta oqý me­kemelerimen birlese otyryp, qajetti mamandyqtar boıynsha kerekti mamandar daıarlaýdy qam­tamasyz etý joldaryn qarastyrý máseleleri atap kórsetildi. Der kezinde shuǵyl basqarýdy jáne qoıylǵan tapsyrmalardy oryndaý úshin óńirde oblys ákimi­niń birinshi orynbasarynyń bas­qa­rýymen aýdan ákimderi jáne tıisti oblystyq mekemeler men kásip­oryn­dar orynbasarlarynyń qaty­sýymen jumys toby qurylatyn bolady. Osyndaı shtabtar aýdan­darda da bolady. Jol qurylysyna ótken jyly respýblıkalyq bıýd­jet­ten 1,0 mlrd. AQSh dollary bó­l­ingen bolatyn, bıyl 2,0 mlrd. AQSh dollaryn bólý jospar­lanýda. “Batys Eýropa – Batys Qy­taı” kerýen jolynyń qurylysy ústimizdegi jyldyń qańtar aıynda bastalyp, qudaı qalasa, el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda paıdalanýǵa berilmek dep josparlanýda. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy. QOIYMYZ TOQ BOLSA, QAIǴYMYZ DA JOQ deıdi qumdy mekendegen Eskeldi bı aýdanynyń malshylary Taldyqorǵannan eki júz shaqyrym qum ishindegi qystaýǵa erteleý shyqqanymyzben, senbi kúni jaýǵan jańbyrdan keıin qaqaǵan sýyq joldy “muz aıdynyna” aınaldyryp, avtokóliktiń júrisi ónbeı, bir júrip, bir toqtap kelemiz. Maqsatymyz – Eskeldi bı aýdanyndaǵy irgeli sharýashylyqtar qataryndaǵy osy attas aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıviniń shopandary qystaǵan Tómengi Qarataldaǵylardyń turmys-tirshiligi, mal jaǵdaıymen tanysý. Úshtóbege jaqyndaǵanda oblys ákimi Serik Úmbetov pen Eskeldi bı aýdanynyń ákimi Sultan Dúısem­bı­nov jáne “Eskeldi” aýyl sharýa­shy­lyǵy óndiristik kooperatıviniń basshysy Serik Sarıev qosylyp, kólik aýystyrǵan soń jol apshy­syn qýyryp, qumdy óńirge keldik. Ata-babamyz mal men jer jaǵ­daı­yn bir kisideı-aq bilgen ǵoı. Qar qalyń bolǵanymen munda jol ashyq. Joldyń eki qaptaly jas sekseýilge toly, butaq jaıǵan. Ta­na­daı-tanadaı qońdy qoılar tuıa­ǵy­men qardy arshyp, bytyraı jaıy­lyp, torańǵy men jýsanǵa bas qoıǵan. Malshy men maldyń jaıyn biletin, ári eńbegin baǵalaıtyn oblys ákimi kúrtik qardy keship, otardyń sheti­ne taıady. Shopan jigit te atynan tústi. – Mal-jan, aýyl-aımaq aman ba? О́ristiń jaıy qalaı, qystan qysylǵan joqsyńdar ma, – dep malshymen emen-jarqyn áńgime­les­ken Serik Ábikenuly bárin táp­tishtep surap jatyr. – Assalamaýǵaleıkým, aǵa! Mal­dyń qońy jaqsy. Baǵymymda 657 saýlyq bar. Bir mezgil jem be­remiz, – dedi ózin Máýlen Qulan­baev dep tanystyrǵan malshy. – Aılyqtaryń qansha? О́zińniń jeke menshik malyń bar ma? – Iá, otbasymdy malmen asy­rap otyrmyn, aǵa. О́zimniń 200 qoıym, 20 jylqy, osynshama iri qara malym bar. Osy otarmen birge baǵylady, jemshóbimiz de ortaq. Aılyǵym jaqsy. Eki bala orta­lyqta mektepte oqıdy. Úı jyly, jaryq bar, keshkisin teledıdar kóremiz. Azyq-túlik ortalyqtan jetkiziledi, – dep malsaq jigit bar bilgenin jetkizip jatyr. Qumdy ólkeniń qysy jaıly, tórt túlik kóbine qys boıy jaıylymda bola­tyny da sóz boldy. Jýsan, ızen áli de emip tur. Maldyń qońy túspe­gen, júni tyǵyz. Shopanmen qoshtasyp, Balqash kóline aparatyn jolmen alǵa ozyp, bir tóbeni asqanda taǵy da bir otar qoı kózge shalyndy. Aıazdan eki beti almadaı bolǵan jigit astyndaǵy atyn jeldirip jetti. Amandyqtan soń ózin Aıdyn Ábdiqap dep tanystyrdy. – Buryn ákem jumys istese, baýyrlarymmen birge osy kásiptiń ıgiligin kórýdemiz. Maldyń, óristiń jaıyn bilemiz. Baǵymymda 600-den asa saýlyq bar. Búgingi jaǵdaıdy kórip tursyzdar, – dedi. Oblys basshysynyń mal shyǵyny bar ma, degen suraǵyna: – Aǵa, otardy kórip tursyz, aryq-turaq sońynda júredi ǵoı. Ondaıdan amanbyz, biraq kúzden beri ıt-qusqa eki qoı “berdim”. Myltyq, oq dári bar, degenmen, olar da qýlyǵyn keıde asyryp qalady, – dep kúldi. – Qystaýda bir-birimizben jaqyn otyrmyz, kómegimizdi aıamaımyz. Áńgime arasynda endi birer aıda tól alynatynyn da aıtyp qaldy. Aıdynnyń da otarda júzdegen usaq maly, bir úıir jylqysy, iri qarasy bar. Oǵan kooperatıv basshysy tarapynan kedergi joq. Qaıta qýanatynyn da jasyrmaǵan Serik Sarıev: – Jigitter osy qarqyndarymen endi birer jylda áriptesińizbiz dep shyǵatyndaı, – dedi ázil-shyny aralas. Bardyń baǵasyn bilgen, tórt túlikti óz tóli esebinen ósirgen baýyrlardyń tirligi men birligi qýantqandaı. – Bárekeldi! Mal ekeý bolmaı, jan ekeý bolmaıdy. Jas kezde bel sheshpeı eńbek etseń, erteń onyń dáýletin kóresiń. Halqymyz “Egiz­de­tip tól ósedi, eńbek etip er ósedi” dep tegin aıtpaǵan, – dedi Serik Ábi­kenuly da rızashylyǵyn ja­syrmaı. Jol boıy talaı malshy kez­des­ti. Barlyǵy da qaqaǵan qysty, onyń qıyndyǵyn elemeı, aldyn­da­ǵy malynyń qamymen júr. Qarý­ly, saıdyń tasyndaı jigitter. My­nan­daı qıyndyqqa da osyndaı te­geý­rindi azamattar tótep berse kerek. Qumǵa engen saıyn aıaz qataıa tústi. Qar qalyń. Joldan jyraqta otarynyń sońynda túlki tumaǵyn basa kıgen Ardaq Maıkenjenov te oblys basshysynyń jańa jylda arnaıy at basyn burǵanyna tań­da­ny­syn jasyrmady. – Kún uzaq mal sońynda júre­miz. Osyndaıda hal-jaǵdaıdy sura­ǵanǵa ne jetsin. Sizdiń bastamańyz basqalarǵa úlgi bolsa, qane. Koope­ratıv basshysy jaǵdaıymyzdy bilip, qoldaý kórsetip turady. Ujym­nyń arqasynda tórt túlik ósirip, kúnkórisimiz jaqsaryp otyr, degen shopan jigit búgingi daǵ­darystyń qıyndyǵyn sezinbeıtinin aıtty. Jyl on eki aı mal sońynda júrý ońaı emes. Al qyraýly qys­tyń qıyndyǵy óz aldyna. Kúre joldyń boıynda bir-birine qa­tar­las ornalasqandyqtan kezdesken qıyndyqty birlesip sheship, yn­tymaq pen birlikti tý etýde. Balqash kóliniń jaǵalaýyna qonystanǵan balyqshy aýylyna aparyp tireıtin avtokólik joly ońǵa burylǵanda 5-6 úıden turatyn shaǵyn eldi me­ken­ge taban tiredik. Jolda kezdesken Aıdyn men Aıdardyń anasy jasy jetpisten asqan Rıǵa apaı aldy­myzdan shyqty. Alańdaǵy qorshaý­da budan biraz jyl buryn óndi­ristik kooperatıvtiń Germanııadan ákelgen etti-júndi baǵyttaǵy asyl tuqymdy qoshqarlary, olardan taraǵan salmaǵy 120-150 kılo tartatyn taıynshadaı asyl tu­qym­dy ózge de qoshqarlar. О́ndiristik kooperatıvtiń maldyń jaıyn jaqsy biletin bilikti mamany Qasenqazy Esimov qoshqarlardyń erekshelikterine toqtalyp, mal basyn kóbeıtýdegi onyń tıimdi jaq­taryn jan-jaqty sóz etti. Ujym Myńbaev atyndaǵy qoı sha­rýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstı­tý­tymen seleksııalyq jumystardy tyǵyz baılanysta júrgizip, “Doıche merıno flıaısh shaft” tuqymdy saýlyqtarynan alynatyn tól men mal ónimderiniń arqasynda qol jetkizgen tabystaryn tizbeledi. Qaz-qatar salynǵan bir kezdegi malshy úıleri áktelip, qysqa qa­jet­ti jem-shóp, otyn-sýmen qam­tamasyz etilgeni baıqalady. Osy jerde dárigerlik qosyn jáne aýa raıynyń qysyl-taıań kezinde joldy tazartýǵa, jem-shóp tasýǵa qajetti tehnıkalar sap túzegen. Aýdannan kelgen terapevt dáriger Gúlnár Mamyrova men feldsher Saltanat Sydyqova, ózge de aq halatty abzal jandar malshylardy qabyldap, densaýlyqtaryn tekserip, qajetti dári-dármekterin berip, óz min­det­terin atqaryp jatqany da kóńilge jylylyq uıalatty. Malshy qaýymymen pikirlesip, jaǵdaıyn jete bilgen soń oblys ákimi Serik Úmbetov óńirdegi mal sha­rýashylyǵyn órkendetýdiń múm­kindigi men keleshegi jaıly jýrna­lısterge suhbat berdi. – Memleket basshysy Nursul­tan Ábishuly aýyl sharýashylyǵyn órkendetip, ony keshendi damytý jaıyndaǵy mindetterdi jyl saıyn­ǵy joldaýlarynda naqtylap keledi. Osy jumystardyń negizi shalǵaı aýyldardaǵy eńbek adamdarynyń bú­gingideı qajyrly qımylymen aıqyndalatyny anyq. Demek, olar­dyń eńbegin baǵalaý – paryz. Mem­leket tarapynan mal sharýashy­ly­ǵyna qoldaý kórsetilip, usaq sha­rýa­shylyqtardy irilendirý baǵy­tyn­daǵy jumys ta óristetilip ke­ledi. “Eskeldi” aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıviniń búgingi tynys-tirshiliginen ony aıqyn kórýge bolady. Halqymyz tórt tú­lik­tiń baǵasyn bilip, mal men jan­dy qatar qoıǵan. Osy atakásipti órkendetip, eldiń shetinde, jeldiń ótinde júrgen malshylardy aralap, jaǵdaıyn bilý mindetimniń bir bóligi dep túsinemin. Demek, jaqyn jerlerdi ǵana emes, shalǵaıdaǵy eldiń jaǵdaıyn jazsańdar, eńbegin nasıhattasańdar nur ústine nur, – dedi. Naryqtyń alǵashqy jyldaryn­da keńshar men ujymsharlardyń maly úshin qystaý men jaılaý bó­liske túskende Eskeldi aýdanynyń Baqtybaı aýylyndaǵy tórt túliktiń qystaýy osy mańnan berilip, jaılaýy Tekeliniń bıik taýlarynan buıyrǵan. Sol kezde kóshi-qon kóp qıyndyq týǵyzǵanymen, malshy qaýymy oǵan kóndikken. О́tken jyly ujym malshylary árbir saýlyqtan 110-nan qozy órbitse, ár gektardan 20 sentner as­tyq, júgeriden — 137, qyzylshadan 320 sentnerden ónim alypty. Osylaısha 1200 gektar sýarmaly jer tıimdi paıdalanylyp, gektar be­rekeliligi arta túsken. Koope­ratıvte 200-ge tarta adam eńbekpen qamtylsa, mal qystatý naýqanyn tabysty ótkizýge 28 adam qatysýda. Olardyń ortasha eńbekaqylary da jaqsy. Eń bastysy, olar ujymnyń erteńine senimdi. О́ıtkeni, eńbek adamynyń tabysy oryndy baǵa­la­nyp, oǵan degen qurmet te laıyqty ekendigine kóz jetkizgen. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.