Yrza Tursynzada – «Altyn Orda» avtorlyq dızaıyn úıiniń negizin qalaýshy hám bas dırektory. Atalmysh dızaınerlik úı ulttyq naqyshtaǵy túrli buıymdar men kúndelikti turmysqa qajet kórpe, jastyq, tósek-oryn, qyz jasaýyn daıyndap, oǵan zamanaýı menedjment júıesin engizgeni úshin Prezıdentiń «Altyn sapa» syılyǵy jáne «Halyq súıiktisi» belgisiniń ıegeri mártebesine qol jetkizgen. Sonymen birge mekeme basshysy Yrza hanym «Amanat» syılyǵynyń qurmetti elshisi atanyp, «Qurmet» ordenimen marapattalǵan, «Qazaqstannyń eń úzdik ónimi» baıqaýynda qatarynan bes dúrkin jeńimpaz ataǵyna ıe bolǵan sheber uıymdastyrýshy.
Osy oraıda, ulttyq ónerimizdi ulyqtap, onyń nasıhatyn halyqaralyq deńgeıge kótergen Yrza Tursynzadaqyzymen áńgimelesip, mán-jaıǵa qanyqtyq.
– Yrza hanym, sizdi bylaıǵy jurt qazaq qolóneriniń janashyry hám nasıhatshysy dep tanıdy. Bul iske bet burýyńyzǵa ne sebep?
– Alǵash ret 2009 jyly Astanany kelip kórdim. Qalanyń úlken-úlken saýda oryndaryn aralap júrip, «bul jerlerde ulttyq naqysh-stıldegi dúnıeler nege satylmaıdy?» degen oı túıdim. О́ıtkeni, óz basym buǵan deıin kóptegen shetelderdi aralap, qyzmet babymen Máskeý qalasynda onshaqty jyl turǵan adam edim. Sonda baıqaǵanym, syrt elderde áýejaıynan bastap, saparjaıyna deıin sol eldiń etno turmysyn tanytatyn tóltýma buıymdary satylady. Ol bizde joq. Sóıtip, ózimizdiń ulttyq buıymdardy etnoınterer stılinde jasap kórmekke bel býdym. Iаǵnı, kóneden kele jatqan qol keste, quraq-jamaý, syrmalaý, órnekteý, jıekteý, oıýlaý t.b. sııaqty qazaqy sheberlikti damytyp, zamanǵa saı jańǵyrtý qajet ekenin uǵyndym.
– Jumysty qalaı, neden bastadyńyz?
– Aldymen kádimgi qarapaıym kórpe toptamasyn jasaýdan bastadym. Oǵan «Gold lınııa» («Altyn kórpe») degen at qoıdyq. Eńbektiń nátıjesinde «Shalqardaǵy sýretter» atty vernısaj kórpe, «Oıýly áýender» degen kórpeler toptamasy, «Jibektiń jasaýy», «Baıannyń jasaýy» dep atalatyn týyndylar kóptiń ıgiligine jaraı bastady. Bul buıymdar naryqtan óz ornyn tapty.
Odan keıin ulttyq dástúrdi ulyqtaýǵa oıystyq. Atap aıtqanda, «Shildehana», «Besik toı», «Súndet toı», «Qyz uzatý», «Kelin túsirý» sııaqty qazaq qoǵamynda ábden ornyqqan joralyq rásimderdiń sımvoldyq mańyzyn arttyratyn modern dúnıeler jasaı bastadyq. Mysaly, uzatylyp jatqan qyzdyń jasaýyna sol áýlettiń qadirli adamynyń ósıeti nemese batasy kestelengen jastyq, ilip qoıýǵa yńǵaıly ınterer dızaındy tuskıizder jasadyq. Sonymen qatar jańa otaýdyń tórinde turýǵa yńǵaıly kestelengen áýlet shejiresi, jeti ata tizbegi, sol áýletke tán uly adamdardyń ulaǵatty sózderin, naqyldaryn kóztartarlyq kórkem óner týyndysy retinde usynýdy qolǵa aldyq. Ýaqyt óte kele sheteldik meımandardy qabyldaýǵa arnalǵan resmı oryndarǵa arnaıy etno, vıp aımaqtardy jasaı bastadyq.
– Eń alǵashqy etnoaımaqty qaıda jasadyńyz?
– Alǵash ret 2010 jyly ótken EQYU-nyń sammıti men ShYU halyqaralyq qurylymynyń jıyny kezinde arnaıy etnoaımaq jasadyq. Sonymen qatar EQYU sammıtine arnap 56 memlekettiń týyn qolmen kestelep, asyl taspen kómkerip, úlken kilem jasadym. Kólemi – 2,60 h 1,60 metr. Ol qazir elordadaǵy Memlekettik ortalyq mýzeıde tur.
– Sóıtip, ýaqyt óte kele ulttyq buıymdardy shetelderge nasıhattaýdy bastadyńyz...
– Árıne, eki jyl buryn tarıhy qatparly, kóne buıymdar otany Italııaǵa baryp, eldiń eń iri qalalary – Venesııa, Rım, Mılanda avtorlyq kórme ótkizdim. Kórmeniń ereksheligi – qazaqtyń baıyrǵy óner týyndylarynyń ulttyq stılin saqtaı otyryp, etnomodern, etnoklassıka, etno haı-tek úlgilerimen ushtastyryp, jańa dúnıe jasap, buıymdardyń tús gammasyn, kesteleýdi, monogrammasyn eýropalyq stılmen úılestirdim. Bul is óz jemisin berdi.
– Kórmeniń nátıjesi oıdaǵydaı boldy deısiz ǵoı...
– Eýropalyqtar bizdiń buıymdarǵa qatty qyzyqty. Olar maǵan «mundaı erekshe tyń dúnıelerdi qalaı oılap taptyńyz?» dep suraq qoıdy. Men «Bular men oılap tapqan jańa dúnıeler emes, burynnan ata-babamyz jasap kele jatqan sharýa. Men tek qana sizderge eskini jańǵyrtyp usynyp otyrmyn» dedim. Qysqasy, qazaq qolónerine degen sheteldikterdiń shynaıy yqylasy maǵan shabyt berdi. Olar óte kúrdeli faktýralardyń bir-birimen kórkem úndestik taýyp turǵanyn birden ańǵardy. Osy saparymyzda ıtalııalyq úlken kásipker óziniń mýrano shynylarymen jaraqtalǵan shyǵys stılindegi bólmesin jasaqtaý úshin bizge arnaıy tapsyrys berdi.
– Jasaǵan buıymdaryńyzdy satýǵa shyǵardyńyzdar ma?
– Shynymdy aıtsam, dúnıelerimizdi kádesyı nemese kórme-jármeńkelerge laıyqtap jasaǵanymyz bolmasa, qarapaıym halyqqa satý týraly nıetim bolmaǵan-tyn. Sebebi, buıymdar tym qymbat. Mysaly, bir kórpeniń ózin jasaýǵa 2-3 aı ketedi. Ony qalaı arzan satasyz. Ýaqyt óte kele halyqtyń kesteli kórpelerdi satyp alýǵa degen qushtarlyǵyn ańǵardym da buıymdardyń formatyn ózgerttim. Atap aıtqanda, halyq satyp ala alatyn, qaltasy kóteretindeı dúnıeler qajet eken. Sóıtip, óte joǵary eksklıýzıvti dúnıelerdi úsh túrli formatta: ekonom, bıznes jáne elıtklastarǵa bólip jasaı bastadyq.
– Osynsha joǵary eksklıýzıvti týyndylar jasaý úshin daıyndyǵy joǵary sheberler qajet ekeni túsinikti, bul máselede qıyndyqtar bar ma?
– Bar. Ásirese, keste tigetin, kórpe quraqtaıtyn qyz-kelinshek tapshy. Sheber izdep kúlli Qazaqstandy sharlap shyqtym. Adam joqtyń qasy. Sodan keıin sheberlerdi elden izdemeı, ózim úıretip, daıyndaýym qajet ekenin túsindim. Sóıtip, aqyly túrde sheberlik sabaqtaryn bastadym. Budan nátıje shyqpady. О́ıtkeni, aqyly sabaqqa qarapaıym halyq kele almaıdy eken. Kelgen adamdar tek bıznestik kózqarasta, ıaǵnı ult ónerin damytsam dep emes, úırenip alyp paıda tapsam degen nıetpen keletinin ańǵardym. Aqyry sheberlik sabaǵyn tegin úıretetin boldym. Qazir oblystardy aralap tegin sheberlik sabaqtaryn ótkizip júrmin. Adamdar aǵylyp kelip jatyr...
– Sheberlik sabaqtaryn áýeli neni úıretýden bastaısyz?
– Aldymen kásip úırenýdiń qyr-syryn aıtamyn. Odan keıin baryp, keste tigýdi, quraq quraýdy, áshekeıleýdi, órnek túrlerin tańdaýdy, ony logıkalyq tanymmen qıystyra bilýdi úıretem. Sonymen qatar kóneden kele jatqan ulttyq ónerdi ıgerý úshin ol adamnyń boıynda qandaı qabilet-qasıet bolý kerek ekenin basyp aıtamyn.
– Sonda qandaı qabilet-qasıet bolýy kerek?
– Ulttyq óner úırenýge nıet etken adam aldymen óz halqynyń tarıhyn, shejiresin, salt-dástúrin jaqsy bilýi kerek. О́zin ustaýy, ishki mádenıeti men talǵamy, tipti tulaboıy ulttyq bolmysqa tereń boılaýy qajet. Onsyz bolmaıdy. Ultynyń ulaǵatyn bo-ıyna sińirmegen adam tól ónerdi de sińire almaıdy. О́ıtkeni, ulttyq ónerde tektilik bar. Qolónerge qarap, halyqtyń tarıhyn oqı alasyz. Sebebi, qolóner – únsiz tilmash. Onyń ádemiligi, estetıkalyq sıpaty tamashalaýshylarǵa rýhanı azyq syılaıdy. Jeńil-jelpi júriske úıir, temekige qumar, selteńbaı qyzdar, mundaı estetıkalyq quny minsiz, tekti ónerdi úırene almaıdy. Qolymdaǵy jumysshy qyz-kelinshekterdiń sál kemshiligin kózim shalsa, «qaraǵym, saǵan bul óner qol emes, bara ǵoı» deımin. Abaı atamyz aıtty emes pe: «Egerde mal kerek bolsa, qolóner úırenbek kerek. Mal jutaıdy, óner jutamaıdy. Aldaý qospaı adal eńbegin satqan qolónerli – qazaqtyń áýlıesi sol» dep.
El aralap júrip bir baıqaǵanym, tigin-keste, quraq-jamaý sııaqty estetıkalyq ónerdi ıgergen qyz-kelinshekterdiń minezi kórkem-bııazy, etek-jeńi jabyq, shashtary uzyn, ádemi bolyp keledi eken. Osyǵan qarap-aq ulttyq ónerdiń quny teksizge toqtamaıtynyn túsindim.
– О́zińiz sheberlikti kimnen úırendińiz?
– Ájem asqan sheber adam boldy. Biz qazir keste tigý úshin aldymen beınesin jazyp, syzyp alamyz. Al ájem nebir kúrdeli oıý-syzýdyń beınesin túsirmeı-aq birden kesteleıtin. Sondaı keremet sheber adam edi. Osy kisiniń yqpaly kóp boldy.
– Yrza hanym, siz ala jazdaı elorda irgesinde boı kótergen Etnoaýylda sheberlik sabaǵyn ótkizdińiz, budan ne túıdińiz?
– Bul meniń ómirimdegi eń bir umytylmas oqıǵa bolady. Etnoaýylda ótken oblys kúnderine baılanysty óńirdiń aıtýly sheberleri jınalyp, ózderiniń qolóner buıymdaryn ákelip, kórme ótkizdi. Izdeseń tappaıtyn tamasha qyz-kelinshekterdi kórdim. Shirkin-aı, osyndaı Etnoaýyldy qala ishinde jabyq ǵımaratta, qysy-jazy jumys istep turatyndaı etip jasasa ǵoı...
Áńgimelesken Beken Qaıratuly, «Egemen Qazaqstan»