Dúrııa jamylǵan Kólsaı

Bult taýdyń etegine deıin túsip ketipti. Jańa jaýyp basylǵan jańbyrmen birge jer baýyrlap alystap barady. Taýly jerge jıi túsetin tumannyń kádimgi bult ekenin de keıin bilip júrmiz ǵoı. Tumannyń syrtynan qarap kim kórgen. Shynynda, qyzyq kórinis. Taýdyń basy ashyq, al álgi bult jún tútkendeı sozyla túsip ortan belde jatyr. Baıaý ǵana sógilip barady.

...Shlagbaýmǵa tumsyq tireı toqtaǵanda kúzetshiden «Kólsaı áli alys pa?» dep suradyq. Sóıtsek, «Kólsaı mine tur» eken. Qara basyp dál ıegimizdiń astynda jatqan kóldi kórmeppiz.

Tıip turǵanyna qaramastan, Kólsaı – kóp jylǵy ańsarymyz bolypty. Jurttan estısiń, aq­pa­rattan oqısyń. Kólsaımen ta­nysý – Sher­hannyń «Qyzyl jebesinen» bastaldy ǵoı deımin. Saımasaı bolys osy Kólsaıdan qaıtqan saparynda oqqa ushatyn. «Dúnıeniń dúrııa jamylǵan ján­naty» dep tamsanatyn jazýshy sonda.

Endi mine, kóldiń tóbesinen qarap turmyz...

Kól dese, aldymen, shaǵalasy sharq uryp, tirshiligi qaınap jatatyn kórinis elesteıtin. Al munda bári ózgeshe. Kól de, sý da, tirshilik te tym-tyrys. Tipti alystan kóz sal­­ǵanda kóldiń kózesindegi sý emes, qara-kók muz sııaqty. Nemese aspannyń bir bólshegi úzilip túsip, saı kemerine tolyp qalǵandaı... Ja­ǵany soqqan tolqyn joq. Orta tusy qaraıyp kórinedi de, jaǵaǵa jaqyndaǵan saıyn kól túsi kógiljim tartady. Sýdyń kógerip kórinýi – aspanmen shaǵylysýynan desetin, al mundaǵy tús odan basqa. Kók-jasyl. Kógildir aspan men jap-jasyl dúnıeniń jarasymdy qosyndysy.  Biz túndeletip, tań qarańǵysy seıile jetkenbiz. Ájeptáýir jaryq túskenmen, kún taýdan áli asa al­maı jatqan. Sonyń ózinde kók­peńbek. Tamsanysa qarap qoıyp otyrmyz. Kún shyqqanmen, sý beti báz-baıaǵy qalpynan aınymaıdy. Arqan boıy kóterilgen soń ǵana kún men kól shaǵylysa bastaıdy. Kún­niń timiski sáýleleri qyrat-qyrat, qolat-qolatty túk qoımaı ara­lap júrgenmen, kólge kelgende jýasyp sala beredi. Kól beti tynyq bolǵasyn shyǵar, sáýlesi shashylyp qalmaı, quıylyp túsedi. Tereńdigi 75 metrden asatyn kól kúnniń ózin jutyp qoıǵandaı. О́zge dúnıe bir bólek qalyp, tek kól ǵana nazaryńdy aýdara beredi. O basta álgi tynyshtyq tańǵy tynyshtyq dep oılaǵanbyz. Kúnmen birge tir­shilik jandanyp sala beretin shyǵar degenbiz. Sóıtsek, bul tynysh­tyq Kólsaıdyń máńgi ty­nyshtyǵy eken. Eshqashan shamyr­qanbaıdy, tasymaıdy, týlamaıdy, tolqyn atpaıdy. Tabıǵattyń ózi taýlardan qorǵan soǵyp bergen, ózge jerde daýyl bolyp jatsa, bul jaqta assa samal esedi. Taý alyp ýysyna qysqan bir shókim laǵyl jer qozǵalsa qozǵalmaıtyndaı...

Jer qozǵalsa demekshi, Kól­saıdyń ózi de jer silkinisinen paıda bolǵan deıdi. Taýlardyń ózi álgi bir jer betin topan qaptaǵan Nuh paıǵambardyń kezinde túzilipti deıdi ǵoı. Sirá, Jer-ana osyndaı keremetterdi dúnıege ákelerde tol­­ǵaǵy qatty kelip, dóńbekship ketetin bolar. Kólsaı dúnıege kelerde orasan jer silkinisi bolyp, taý qulapty deıdi. Tómen qaraı erkin quldap kele jatqan ózenniń jolyn bir emes, úsh jerden bógep qalypty. Biz qarap otyrǵan Kólsaı sonyń úshinshisi – Tómengi Kólsaı ataıdy jurt. Eń tereńi de osy. Teńiz deńgeıinen 1818 metr bıiktikte jatyr. Sýy tushy, esh­qashan jylymaıdy. Ýystaı kósip alyp urttasań kóldiń emes, bulaqtyń sýyn ishkendeı shekeń zyńyldap, tisiń syrqyraıdy. Jáne qansha ishseń de ishe bergiń keledi. 

Kólsaıdyń qaqpasynda otyr­ǵan aýyldy Saty ataıdy. Buryn onsha mán bermeıtinbiz, kólge qarap, qaradaı eljirep turǵanda bir oı keldi: Saty – Kólsaıǵa shy­ǵarar sa­ty eken. Endi bir attasań keremetke qulap túsesiń degen sóz (ashqan «jańalyǵymyz» úshin keshirim suraı­myz). Sol Satyda ne kóp, at kóp. Tań azanmen birin minip, ekin­shisin jetegine alyp, birneshe jigit Kólsaıdy betke alady. Jaz toq­sandaǵy kásibi – Tómengi Kólsaı men Ortańǵy Kólsaıdyń arasyna adam tasıdy. Bir jaq joly 5,5 kılometrdi quraıtyn jol – atqa da, adamǵa da ońaı tımeıdi. Alǵashynda baǵasy (8 myń teńge) qymbattaý kóringen, ózimiz joldy kórgen soń túsindik, attyń terine tatıdy-aq eken. Qaptal jol órlegen saıyn qıyndaı beredi. Tik qııalardan, buǵyp úlgermeseń alqymyńnan alyp, attan aýdaryp túsirer qalyń jynysty aǵashtyń arasyndaǵy tap-tar jalǵyz aıaq soqpaqtardan ótip bolǵansha az shar­shamaısyń. Qıyrshyq tasty, batpaqty (biz barǵan kúni jańbyr jaýyp, sel júrgen) jolda taǵasyz at júre almaıdy. Eger, kisisi tabylsa, qos atyn da (keıbireýinde úsh attan) mingizip jiberip, ózi sońynan jaıaý aıańdaıtyn atshy jigitter eki araǵa bir kúnde bir retten artyq qaty­­namaıdy. Túsinikti jaǵdaı, «janýarǵa obal ǵoı».

Kólsaı jaıly jarytyp esh­teńe aıtpaıdy. Bir qyzyǵy, Qyzyl kitapqa engen qar barysy jaıly aıtqanda tanaýlary delıip ketedi. Maqtansa maqtanǵandaı-aq, Kólsaıda qar barysy bar! 2014 jylǵy sońǵy derek boıynsha Kólsaıdyń aınalasynda 7 barys bar degen. Al jalpy aı­maqta 20-ǵa jýyq bolý kerek degen boljam aıtylady. О́z basymyz kózben kórdim degen adamdy keziktirmedik. Báriniń biletini, álgi bárimiz habardar taspaǵa tú­sip qalǵan barystar tóńireginde ǵana. Biraq maqtanyshtary jarasymdy. «Kólsaıdyń keremettigi bylaı da belgili ǵoı, bul jerde «eshe» qar barysy bar». Al aıý bar ekenin «ózimiz ǵoı» degendeı qylyp, eleýsiz aıtady. Qasqyr, túlki, qarsaq jaıyn surasań, «táıiri, qasqyr, túlkisiz jer bola ma?!» degendeı tyjyryna qa­raıdy. «Suraǵyńa bolaıyn» degen sııaqty. Túrkistan sileýsini jaıly onsha aıtpaıdy, ony tek sol jerdi qaraıtyn ınspektorlardan surap bildik. Biraq olar da kórdik, qoıdyq dep eshteńe aıtqan joq. Bir qyzyǵy, Kólsaıda ósetin ósimdik pen kezdesetin janýarlardyń bári Qyzyl kitapqa engendeı. Qaısysyn surasań da, qaısysyn indetseń de aldyńnan Qyzyl kitap shyǵady da turady. Qysqasy, qumyrysqasyna deıin qyzyl kitapta turǵan Kólsaıǵa bara qalsańyz, qııadan qulap ketpeý úshin ǵana emes, jándigin basyp ketpeý úshin de abaılap basýǵa týra keledi.

Negizi shomylýǵa bolmaıdy. Biraq tyıymdy qaperine alyp júr­gen eshkim joq sııaqty. Jaǵalaý­dan uzamaı bir súńgip alyp, jaǵaǵa qash­qandaı bolyp, dirdekteı shyǵyp kele jatqan demalýshylardy kóptep kórýge bolady. Bizdińshe, shomylýǵa tyıym salýdyń qajeti joq sııaqty. Osy ýaqqa deıin ja­manatty oqıǵa tirkelmepti. Olaı bolatyny, muzdaı sýǵa uzaq sho­mylýǵa onsyz da eshkim shydamaıdy, tym tereń jaǵyna ózderi de bara qoımaıdy. Al patsha balyqty aýlaýǵa bolady. Bir qarmaqqa arnaıy beki­tilgen baǵa bar, sony tólep, ruqsat qaǵazyn alyńyz da kúni boıy aýla­ı berińiz. Bul jaǵynan eshkim qolyńyzdan qaqpaıdy. Biraq balyq ustaı alatynyńyzǵa eshkim kepildik bermeıdi. Jolyńyz bolsa birdi-ekili qarmaǵyńyz maılanýy múmkin, basqa ýaqyttyń bárinde sýǵa qur telmirýmen kúnińiz ótedi. Sebebi, patsha balyq toq.

– О́zi patsha bolsa, bireýdiń jemtigine kózin satar ne jóni bar, – dep kúldi bizdiń bir áriptes. Ras, qarmaǵyńyzdyń aınalasynda, aıaǵy­ńyzdyń astynda shorshyp, keleke qylǵandaı júzip júredi de qoıady. Sizdiń shegirtkeńiz kún uzaqqa sýda turyp, ábden aqjemi shyǵady. Patsha balyqtyń qarmaq qappaıtyny – kóldiń tereńinde osy turysynda 50 jylǵa jetetin azyq bar deıdi. Azyǵyńyz – kádimgi aq qurt (ınspektor dál solaı aıtty). Qaraǵaıdan túsetin kórinedi. Negizinen, usaq-túıek shabaqtary bolmasa, dóıleri berige kóterile qoımaıdy eken. Qysqa qaraı kól betin 40 santımetrge jýyq muz jap­qanda, aýa jutý úshin ǵana kóte­riletin kórinedi. Mine, balyq aýlaý maýsymy osy kez.

...Úsh kóldi bir ózi toltyryp jatqan Kólsaı ózeniniń oń jaǵa­laýy­men joǵary órlep kele jatyrmyz. Ár kılometr saıyn tynys­tap otyrýǵa arnalǵan oryndyqtar qoıylypty. Qandaı bıiktikte turǵanyń, qansha kılometr júr­geniń, endi qansha júretiniń, kelesi aıaldaý orny qansha metrden keıin ekeni jazylǵan taqtalar qoıylǵan. Osy tóńirekte bir qyzyq kózqarasqa tap boldyq. Infraqurylym kerek emes deıdi. Adam kóp kelse, tabıǵı kórki buzylady. Ańnyń bári aýyp ketedi, ósimdikter aıaqqa taptalyp, joıyl­yp ketedi-mis. Bul Kólsaı dese «Qazaqstannyń jeti keremetiniń biri ǵoı ol», dep astamsı qalatyn jer­gilikti eldiń shyǵaryp alyp júrgeni bolar dep joramaldadyq. Bárin arnaıy josparmen, uqypty túrde, zań sheńberinde jasasa, nege bolmasqa? Eń bastysy, kóldiń aınalasyna úı salynyp ketpese boldy. Kólsaıǵa jete berer jerdiń kóbi ıen jatyr. Sol jerlerdiń bárinde tirshilik qaınap jatsa, nesi aıyp? Bizdiń oıymyzsha, bul másele aldaǵy ýaqytta qalaı da aldan shyǵady. Olaı bolatyny, sońǵy tórt jyldaǵy kórsetkish boıynsha kelýshilerdiń sany eki esege artqan. Jáne sonyń kópshiligi sheteldikter. Bir kúnniń ishinde aǵylshyn, fransýz, úndi, polıak, orys, qytaı, japon elderiniń ókilderin kórdik. 

Sóıtken Kólsaıǵa kelýshilerdiń sany byltyr 22 myńnan asyp jy­ǵylypty. Bıylǵy jospardyń naq­ty esebi demalys maýsymy aıaq­talǵan soń belgili bolady. Biraq bizdi kútip alǵan qoryqshylardyń aıtýynsha, kóz mólshermen aıt­qannyń ózinde bıylǵy demalýshylar byltyrǵydan áldeqaıda kóp deıdi.

Ortańǵy kólde kóp eshkim bola qoımaıtyn shyǵar degenbiz. Qate­lesippiz. Elý-alpys qaraly adam jaı­lap jatyr. Shatyr tigilgen, qazan asylǵan. Qazannyń aınalasynda kóbine jigitter ǵana júrgendeı. Ádette mundaı or­ta dýyldap jatatyn. Ondaı joq. Keıin qanyqsaq, bul lager bolyp shyqty. Esirtkige táýel­di bolǵandardy osynda ákelip, em­deıdi eken. Jylyna jaz­ǵy maýsymda úsh márte «jańa qu­ram­men» keledi. Osy kelisinde qyryq adam óz erkimen ómirge oralýǵa tyrysyp jatyr. Eń aldymen mynadaı tabıǵat aıasynda adamnyń sónip qalǵan úmiti, óship qalǵan sezimi qaıta tutanady. Tań ertemen uıqydan oıanǵanda qaladaǵydaı eki ıyǵyńnan basyp turatyn aýyrlyqtyń joq ekenin sezesiń. Jáne kesh jatqanyńa qaramaı sergek oıanasyń. Emdeý-saýyqtyrýǵa kól osy qasıeti úshin de tańdalǵany anyq. Alǵash kelgende bes jarym shaqyrymǵa atqa óńgergendeı qylyp alyp shyǵady eken. Bir aı boıy óz asyn ózine daıyndatyp, emdeýdiń túrli satylarynan ótkizgen soń, qaıtar jolda jaıaý túsiredi. Kórgenderdiń aıtýynsha, talaıy sońǵy kúshin sarqyp áreń jetedi. Kele etpetteı qulaıdy deıdi. Sodan b­iraz ýaqytqa deıin qımylsyz ja­tady. Solardyń kóbi-aq kádimgi ómirge oralyp, adam bolyp ketetin kórinedi. Keler jyly taǵy kelip turatyndar da joq emes. Rasynda, Kólsaıdy kórseń ómir súrgiń keledi.  * * * «Kólsaıdyń joly jasalsa» degendi es kirgeli estip kele jatqan shyǵarmyz. Endi búgin qarasaq... Tirshilik júrip jatyr. Kólsaıǵa barar jol aldaǵy jyly tolyqtaı aıaqtalady. Onymen qosa salynatyn ınfraqurylymdar da kezeń-kezeńimen iske asa jatar. Áıteýir, kól qaraýsyz, qoryq izdeýsiz emes.  ...Álgi «Qyzyl jebede» shalǵa tıgen baqytsyz Núketaı áke-sheshe­simen, el-jurtymen qoshtasyp úlgere almaı, sýyt attanyp, kóńil­siz uzatylatyn. Jazýshy sonda jas sulýdy qatal áke-sheshemen emes Kólsaımen qoshtastyratyn: «– Qosh, kóriktim Kólsaı, – deıdi Núketaı. – Endi sendeı kól kóre almaspyn». Bar nalasyn bir aýyz sózge syıdyryp, tunshyǵa jylap ketip bara jatqan arý keledi kóz aldyńa. Kólsaımen qoshtasarda kóńildi beımálim bir muń bıleıtini nesi eken...

Almas NÚSIP,

«Egemen Qazaqstan»