Qazaq qarııalarynyń keńdigi

Áýeli sondaǵy maqalalar sarynyndaǵy nemketti tákappar kesimder, tutas bir ult­ty ońtústik pen soltústikke kórneý bó­lip tastap, birine biriniń jibergen esesi­niń joqtaýshysyna aınalyp, qamqorshy keıipke kóshe qalǵandary qazir baryp turǵan jyryndylyqty eske salady. Oqyǵan dárisiniń ústinde akademık Zeı­nolla Qabdolov «ótkenmen kúlip qoshta­sa­myz» degen áldebir oıshyldyń sózin ekpin bere qaıtalap, aýmaqty janaryn aýdı­­torııaǵa júgirte kidirgen kezde júzine úıi­ril­gen maǵynaly kúlki ajarynda uıyp turǵan qalpy tiri elesteıtinin qaı­ter­siń. «О́tkenmen kúlip qoshtasýdy» araǵa kóp ýaqytty salyp baryp oılaǵan shaq­ta – eleýsizdeý kezdeısoq jaılardyń quby­lysqa aınalyp shyǵa keletin sebebine kim boı­lap kóripti. Sol Jeltoqsan oqıǵa­sy­­nan keıingi alasapyranda Vasıl Bykov Máskeý gazetteriniń birine bergen ın­tervıýinde oqıǵa negizinde órbigen áńgime­ler­diń kóbi ańyzǵa ulasyp, shyndyq­qa janas­paı ketetinin eskertip edi. «Taǵ­dyr­dan kelgen zulym» zaýalyna, adam oǵly­nyń us­tanymyna barlaý jasap, kór­kem tal­da­ǵan taqyrybynyń shyndyǵyn sýret­ker­lik­pen qorytqan jazýshyǵa qandaı kiná qoıa alasyń.

Adamdy adam túsinýdiń aqyn aıtqan aqyretin bylaı ysyra turyp, bir halyqty bir halyqtyń tanyp-bilý jaǵdaıyna áleý­mettik ǵylym qanshalyqty úńildi, jasaǵan qorytyndysy boıynsha tushymdy jaýap bere alyp jatyr ma?

«Egemenniń» «Sosıalıstik Qazaqstan» kezinde osy joldardyń ıesi ádebıet bóli­mi­niń qyzmetkeri edi. Kúnine ondap túsetin hattardy júrdim-bardym ashyp, bas-aıaǵyna dereý kóz júgirtip ótip, ári qaraı ysyryp tastaı salatynbyz. Jel­toqsan kóterilisinen keıin ómir súrip otyr­ǵan júıemizdiń, Abaısha aıtqanda, «sopy­synǵan» usqyny bir kórgenge ǵana «táp-tátti» ekeni belgili bolyp qalǵan edi. Mine, tap sol kezde Máskeý mańaıynan oryssha jazylǵan hatty kózim shalyp, dereý oqýǵa kiristim. Aýyl sharýashylyǵy mamany ekenin áýeli eskertip alǵan avtor qazaq ultshyldyǵy degenge úzildi-kesil­di qarsylyǵyn bildiripti. Bul halyq bol­my­syndaǵy ulttyq meıir ereksheligin fılo­softarsha taldaǵan qoltańbasynan orys zııalysynyń mereıi ústem seziletin edi. Ult pen ult arasyndaǵy munshalyqty aqja­rylqap nıetti qolyńa sham alyp izdeseń de keı-keıde keziktire almaı qınalatynyń ras. Sonsoń hatty kádege jarata qoımaǵan nem­quraıdy qylyǵymyzǵa ne joryq. So­ny esińe alsań quddy qylmys jasap qoı­ǵan­daı qolaısyz sezinisten aryla almaı­syń. Ýaqyt shirkinniń júıriktigine ne daýa, otyz jyl degeniń zý etip óte shyǵypty.

Túrik jurty rýhynyń shymyrlaǵan ajarynan jaýyngerlik tebirenis taıǵa basqan tańbadaı aıshyqty kórinedi. Otanǵa degen solǵyndap kórmegen shynaıy sezim ıeleriniń árýaq qozdyrmaı turmaıtyn kilti – erlikke shaqyrý men qurbandyqqa barý. Bul sabazdaryńnyń tastúıin kelbetine dúnıeniń tórt buryshynan aǵylyp kelgen týrıster arbalyp qalǵandaı seltıe qarap baryp, jylystap aqyryn ótip jatady. Mine, sol kezde ataqty qazaq jazýshysy qasyn­daǵy áriptesterine daýystaı til qa­typ: «Dúnıede Túriktiń áskerindeı aı­byn­dy jaýynger joq» degen kezde beıne óz elin maqtanysh qylǵan ekpinin tejeı alm­aı turǵandaı. Muqym túrikti bólip-jar­­maıtyn uǵym Keńes mektebinde oqy­ǵan­­dardyń bárine birdeı buıyrmaǵan. Muny tutas qalpy qabyldaýǵa degen qulyq­syzdyqtyń syry tereńde. Al bular­dyń túrik álemine ózderin aǵa tutqysy kele­ti­nin qansha jasyryp baqsa da, ózin ustaýy men tildesýinen ol nıetti sezdi­rip alatyn osaldyqtary da joq emes. Dú­nıe­niń qaı shetinde júrsin kez kelgen orta­nyń tili men dilin bilsin-bilmesin qy­sy­lyp-qymtyrylmastan ózderin erkin us­taıtyn ádet­teri. Jaǵymsyz áser berip, durys emes pikir qalyptastyram-aý dep qoı­mas­tan kıip-jaryp sóılep, oıyn­daǵysyn búrkelemeı ashyp-jaryp aıtyp tastaýǵa bar. «Týra tildi kisini deımiz orystyń» Abaı al­ǵan mysalynda, bálkim, shyndyqty aıtý­dyń ulttyq kemshin jaǵyn eskerýi de múmkin-aý.

Orys tarıhyna birshama qanyqtyǵy­myz bardaı sezinetinimizdi nesine jasy­ryp baǵamyz. О́tken ǵasyrlardaǵy uly qol­bas­­shylardyń jeńisti sherýinen habar­dar ekenimizdi bildirip, shetpushpaq­tatyp baıandaǵan sátterimizde túrik áriptes­ter Eýropa armııasynyń bulardyń áskeri­lerinen ońbaı jeńilis tapqanyn taıǵa basqan tańbadaı aıqyshty aıtatyn nyǵyz­dyǵyn sezesiń. Álemdik tarıhı oı túrik rólin kórneý elemeıtini oılary­na kirip shyq­paıtyn degdarlyǵyn eskeri­ńiz. Damý­dyń ártúrli keremet mysal­daryna tańyr­qap júginbesten salqyn qabyl­daıtyn «alysta jatqan baýyrymyzǵa» qaıtadan jaqy­ndap, etene tartqanymyzǵa kemi shırek ǵasyr. «Jıyrma birinshi ǵasyr túrik ǵasyry» degendi ımenbeı aıtýǵa júregi daýalaǵan bul aǵaıynnyń dúnıede bary­na táýbe etip qoıý oryndy shyǵar. Damýy óte joǵary otyz eldiń qataryna kirý bastamasyn jalaý etken qazaq bıliginiń uranyn ózge emes ózi­miz túsiný shartynda qazaq qarııalarynyń keńdigin ustaný qajet-aý.

Jumabaı ShAShTAIULY, «Egemen Qazaqstan»