Naǵyz musylmannyń beınesi isinen kórinýi tıis

Din salasyndaǵy memlekettik ret­teý­diń sapasyn arttyryp, birqatar máse­leler sheshimin tabý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń din salasyndaǵy memlekettik saıasatynyń 2017–2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy Elbasynyń Jarlyǵymen bekitildi. Mınıstr N.Ermekbaev qujattyń Mem­leket basshysynyń «Qazaqstannyń úshin­shi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabi­lettilik» atty halyqqa Joldaýynyń baǵyttaryna jáne «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyna tolyǵymen sáıkes keletinin málimdedi. 

Atalǵan zańnamadaǵy tolyqtyrýlar men ózgerister ýaqyt talaby men mı­nıstrlikke turǵyndar tarapynan ar­­naıy kelip túsken ótinishter men sha­ǵym­dar negizinde týyndaǵan. Onda jastardyń shetelde dinı bilim alýy, olardyń qulshylyq oryndaryna barýy, qyz-kelinshekterimizdiń qazaqy bolmysymyzǵa jat qara jamylyp, tumshalanýy, sholaq balaq, uzyn saqal, zańdy neke t.s.s. birqatar máseleler qarastyrylýda. 

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jas­tar dinı bilim alý maqsatynda sheteldik oqý oryndaryna kóptep barǵanyn bilemiz. Shetelden bilim alǵan jaqsy árıne, jastardyń jan-jaqty shyńdalýyna jaqsy tájirıbe biraq, dál dinı bilim alýǵa kelgende qaýiptenýimiz oryndy. Sebebi, shetelde dinı bilim alǵan jastar qaýip kózine aınalýda. Din úırenemin dep ketip, olardyń dinı tanymyn, dinı tájirıbesin, sol elderdiń ulttyq mádenı qundylyqtaryn alyp kelýde. Eń ókinishtisi, sol ıdeologııany ózderimen birge elge ákelip, basqa jastardyń sanasyn ýlaýda. Endigi aralyqta óskeleń urpaqtyń shetelde dinı bilim alý máselesi memleket tarapynan retteletin bolady.

Naqtyraq aıtqanda, zańnamalyq ózgerister shetelde dinı bilim alǵysy keletinder úshin birqatar talaptar qarastyrmaq. Qazaqstanda joǵary dinı bilim alǵan mamandar ǵana shetelde dinı bilim ala alatyn bolady. Iаǵnı dinı saýattylyq deńgeıi qalyptasqan tulǵalarǵa ǵana ruqsat berý arqyly biz jastardyń jáne qoǵamnyń dinı qaýipsizdigin qamtamasyz etpekpiz.

Sebebi, áli oń-solyn tanyp úlger­megen jastar kóringenniń jeteginde ketýi múmkin. Sondyqtan jýyrda beki­tilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń din salasyndaǵy memlekettik saıasatynyń 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan tu­jy­rym­damasy qazirgi kezdegi qordalan­ǵan kóptegen máselelerdi sheshýge baǵyt­talǵan. Din salasyndaǵy memlekettik saıasat, zańdar, dinı birlestikterdiń qyzmeti, dinı bilim alý, jasóspirimderdi qorǵaý, ishki jáne syrtqy qaýipsizdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan. Jalpy Qazaqstanda kór­shiles eldermen salystyrǵanda jas­tarǵa qoldaý kórsetetin áleýmettik jobalar qatary kóp.

Elimizde teris dinı aǵym ókilderine qatysty áıelderdiń arasynda qara kıim kıip, tumshalanǵan nemese bet-júzin tolyq jaýyp júrgenderi bar. Bul bizdiń dástúrimizde, qazaqy bolmysymyzda bolmaǵan dúnıe. Qoǵam olarǵa senimsizdikpen, kúdikpen qaraıtyny jasyryn emes. Sonyń saldarynan, áleýmettik qarym-qatynastar buzylýda, sondaı-aq shıelenisterge ákelýi múmkin jikshil top paıda bolady.

Bul qubylystar kez kelgen qoǵam úshin ózekti máselege aınalǵany ras. Qoǵamdyq qaýipsizdikti saqtaý is-qımyl sharalary aıasynda áıelderdiń bet-júzin tolyq jaýyp júrýi quqyq qorǵaý organdaryna adamdardy tekserý, olardyń jeke basyn anyqtaý kezinde qıyndyq týdyratyny anyq. Sol sebepti din salasyndaǵy zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrýlar negizinde áıelderge qoǵamdyq oryndarda bet-júzin tolyq jabatyn kıimder kııýlerine tyıym salynbaq.

Zańnamalyq ózgerister dinı neke máselesin de nazardan tys qaldyrǵan joq. Búgingi tańdaǵy dinı turǵyda qıyl­ǵan nekelerdi tolyqqandy zańdy neke dep aıtý qıyn. Din ókiliniń qaty­sýymen ǵana qıylǵan nekeniń zańdy kúshi bolmaǵandyqtan, kúıeýi úsh ret «talaq», deı sala otbasynyń túgel aýyrtpalyǵyn názik áıeldiń ıyǵyna artyp, barlyq jaýapkershilikten op-ońaı jaltarýda. Al nekeniń zańdy kúshi bolmaǵan soń, jas qyzdarymyz esh quqyǵyn daýlaı almastan qala berýde. Zań júzinde tirkelmegen nekeniń suraýy da joq bolǵandyqtan, zańdy nekesiz týylǵan balalardyń ákelerinen alıment ala almaı, al ajyrasqan áıelder basqa da zańdy quqyǵyn talap ete almaı jatqan jaılary bar. Osynyń saldarynan sońǵy jyldary shańyraǵy shaıqalyp jatqan talaı jas otbasy men jıyrmaǵa jetpeı jesir atanyp jatqan qyz-kelinshekter men tegi kimnen ekendigi belgisiz bala­lar­dyń sany artýda. Osy rette dinı ǵuryp boıynsha ǵana nekesin qıyp, resmı túrde tirkeýge turmaıtyn azamattardy jaýapkershilikke tartýǵa baılanysty zańǵa engizilip otyrǵan ózgertýler men tolyqtyrýlar memlekettiń tiregi – otbasy qundylyqtary men áıel, bala quqyqtarynyń saqtalýyna úlken yqpal bolary anyq.

Bul bastamany tyıym salý, shekteý degennen góri retteý degenimiz oryndy, sebebi tyıym salý demokratııalyq qoǵamnan góri radıkaldy uıymdarǵa tán qubylys. Olaı deıtinim, dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly zańnama eń aldymen azamattardyń qu­qyq­taryn saqtaýǵa yqpal etýdi já­ne dindi ekstremıstik jáne basqa da destrýktıvtik is-áreketterge qoldanýdy boldyrmaý maqsatynda quqyq normalaryn ornatýdy maqsat etip otyr. О́zge kórshiles eldermen salystyr­ǵanda elimizde tyıym salý úrdisi ana­­ǵurlym az. Adamdardyń jeke na­nym-senimderine, ustanymdary men kóz­qarastaryna tyıym salynbaıdy, eger onyń is-áreketi zańǵa qaıshy kelmese, al ke­risinshe bolǵan jaǵdaıda oǵan shekteý qoıyp nemese tolyq zańmen tyıym salynýyna memleket tolyq quqyly. 

Máselen, qazirgi kezde qoǵamda psevdosalafızm syndy destrýktıvti aǵymǵa tyıym salynýy kerektigi jaıly jan-jaqty talqylanyp júr. Mem­leket bul aǵymdy destrýktıvti dep tanyǵanmen, keıbir elderde qalypty bolyp tanylady. Oǵan zańmen tyıym salynbaý sebebi ol uıym emes, ol teris bolsa da kózqarastar, oılar, senimder júıesi. Árbir dinı toptarmen jumys jasaı otyryp, olardyń zań aıasynda qyzmet etýine aqparattyq turǵydan qamtamasyz etip, aldyn alý kózdeledi.

Osyǵan baılanysty din salasyndaǵy memlekettik saıasattyń tujyrymdamasy aqparattyq-túsindirý is-sharalar ke­she­nin, keńes berý, beıimdeý jáne ońaltý qyzmetterin qamtamasyz etedi. Kóptegen bilikti sarapshylar, teologtar men ımamdardan quralǵan 300-den asa aqparattyq-túsindirý toby osy jumystardy túsindirýge bilek sybana kirisip, aýqymdy is-sharalar atqarylýda. 

Birlesken qarqyndy jumystar búgin­de óz jemisin bere bastady. Máselen, jat aǵym jeteginde ketkender qatarynyń azaıǵany baıqalady. О́tken jyldarmen salystyrǵanda Sırııaǵa ketip jatqandar joq.  Din rýhanı qazyna, alaıda qazirgi zamanda bizge qandaı din kerek  degen suraq týyndaıdy. 

Bizge bilim men ǵylymǵa negizdelgen din qajet. Osy kezde bilim izdep, ǵylym úırenem degen janǵa jol ashyq. Elimizde azamattardyń sapaly bilim alyp, bilikti mamandar qataryn tolyqtyrýy úshin barlyq múmkindikter qarastyrylǵan. Osy múmkindikterdi tolyǵymen paıdalanyp, jan-jaqty bilim alýdyń ózi qulshylyq ekenin jastardyń sanasyna sińirý kerek. 

Jalpy adamzat tarıhynda dinı senim men ǵylymı tanym qashanda qatar júrgen. Biz búginde ǵylym men bilim, jańa tehnologııalar kóz ilestirmes qarqynmen damyǵan zamanda ómir súrýdemiz. Bul kóshten artta qalmaýdyń bir amaly – ásiredinshildik, keritartpalyq pen jat aǵymnyń jasyryn nıetti ıdeologııasynan arylý. Jat aǵym ıdeologııasymen sanasy ýlanǵan jastarymyz ata dástúrdi, tól tarıhymyzdy, mádenıet, órkenıet, ǵylym men bilimdi qajet etpeı tárk etý arqyly qoǵamnan oqshaýlanyp, ortaǵasyrlyq artta qalýshylyq kúıge túsýde. Sonyń saldarynan teris pıǵyl­dy aǵymdar dástúrli ıslam ilimine, ult­tyq aýyzbirshiligimizge syna qaqqysy ke­letindeı.  Jete túsingenge ıslam dini eshqa­shan ǵylymǵa qarsy bolmaǵan. Keri­sinshe ony árdaıym qoldaǵan. Qazirgi ǵylymnyń damýyna musylman ǵalym­dardyń «algebra», «algorıtm», «sıfr» termınderiniń qalyptasýyna, mehanıka, optıka, astronomııa, medısına salasynyń qalyptasýyna qosqan úlesi zor. 

Eger jastarymyz dindi jaqsy túsinip, Quranǵa qulaq assa din tóńireginde oryn alyp otyrǵan keleńsiz jaıttar oryn almaı, ǵylymda sharyqtap, mádenıette órkendeı túserimiz anyq. Alaıda  Quran qaǵıdalarynan alshaqtap, kózsiz eliktep, teginen adasyp, qasterli uǵymdardyń qadiri ketkende keri ketý bastalady. Ǵylym, bilim artta qalyp, saýatsyzdyq beleń alady. Artta qa­lý dinniń keritartpalyǵynan emes, keri­sin­she dinnen alshaqtaýda, Qurannyń ómirsheń qaǵıdalaryn jańa ómirge saı durys túsine almaýynda.

Máselen, dinge tek namaz, ǵıbadat, qulshylyq dep qana qaramaı, oǵan ómir, óner, ǵylym dep qaraý kerek. Aqylǵa, sanaǵa, oıǵa erkindik berip, bilim men mádenıetti teń alyp júrý kerek. Abaısha aıtsaq, «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep»,  degendeı radıkalızmnen alshaq bolyp, adamsúıgishtikke jeteleıtin ıdeıany damytý kerek. Búginde álemniń ózge óńirleri qarqyn­dy damyp jatqanda, kóptegen musylman elderiniń kóshtiń sońynda qalýy anyq baıqalady. Onyń sebebi musylman mem­le­ketteri bilim men ǵylymǵa kóp kóńil bólmeýinde der edik.  Biz Islamnyń bolmysyn beıbitshilik pen meıirimdiliktiń, tózimdilik pen ádi­let­tiliktiń, bilim men ǵylymnyń dini retinde qalyptastyrýǵa barshamyz birge kúsh salýǵa tıispiz. 

Osy týrasynda, jaqynda ótken IYU otyrysynda  Elbasy N.Nazarbaev: «Qazir damýdyń jańa uıymdastyrýshylyq satysyna ótýge bizge múmkinshilik bar. Muny paıdalanýymyz kerek. Paı­ǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısterinde mynadaı joldar bar: «Kimde-kim bilim izdeý jolyna tússe, Alla taǵala onyń jánnatqa barý jolyn jeńildetedi. Tań sáriden ǵylym izdenýge jáne ony ony zertteýge shyǵý 100 rákat namaz oqýdan da artyq». Osy­ǵan baılanysty bizge naqty is-qımyl jospary qajet. Onyń sheńberinde zamanaýı damý máseleleri jóninde Islam yntymaqtastyq uıy­mynyń arnaıy keńesin qurýǵa bolar edi. Ortaq ǵylymı-ınnovasııalyq qor qurǵan durys dep oılaımyz», dedi.

Ǵylym men tehnologııanyń damýy tek beıbitshilik pen turaqtylyq saqtal­ǵan jaǵdaıda ǵana múmkin ekendigin áste esten shyǵarýǵa bolmaıdy.

Muhammed Paıǵambardyń (s.ǵ.s) bir hadısinde: «Naǵyz musylman basqalarǵa tilmen de, qolmen de japa shektirmegen adam», deıdi. Shyn musylmannyń beınesi syldyr sózinen emes, onyń isinen kórinýi tıis. Shynaıy musylman bilimdi, ıntellektýal, óz isiniń sheberi, tózimdi, ózgeni qurmetteıtin adam bolýy kerek.

Aıdar ÁBÝOV,  Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵynyń dırektory