Qazaqstan-Oman: Saıası ustanymdary uqsas elder

– Erjan Serikuly, Qazaqstannyń Omandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin atqarǵanyńyzǵa birneshe jyl boldy. Oqyrmanǵa Oman týraly tarqata aıta ketseńiz.

– Omannyń ornalasqan jeri geo­stra­tegııalyq turǵydan óte mańyzdy. Arab túbeginiń ońtústigindegi memleket Úndi muhıtyna tikeleı shyǵa alady. Sonymen qatar strategııalyq mańyzy bar Ormýz buǵazyn da baqylaıdy. Oman eli álemdik saıasatta beıtarap baǵyt ustanady. Olar kórshi arab elderimen de, Iranmen de, Eýropa elderimen de, AQSh-pen de tatý. Salıqaly saıasattyń arqasynda bárimen beıbit qarym-qatynas ornatyp otyr. Sultan Qabýs ben Saıd basqaratyn memleket – absolıýtti monarhııa sanalady. Memleket basshysy da, premer-mınıstr de, syrtqy ister mınıstri, qorǵanys mınıstri de, tipti Ortalyq banktiń tóraǵasy da Sultannyń bir ózi. 

Eldegi munaı qory kórshi memlekettermen salystyrǵanda kóp emes. Sondyqtan qazirden bastap týrızm, kólik salalaryn damytýǵa den qoıyp jatyr. Oǵan qosa syrtqy saıasatta araaǵaıyndyq ról ustanyp, sodan paıda tabýda. Qazirgi tańda Parsy shyǵanaǵyndaǵy Arab elderinde jaǵdaı shıelenisip tur. Oman tarapy bul dúrbeleńge ilesken joq. Beıtarap saıasat ustanyp, Qatarmen qarym-qatynasyn buzǵan emes. Blokadada qalǵan Qatar syrtqa taýar tasymalyn Oman porttary arqyly jiberýge májbúr. Sonyń nátıjesinde elge de paıda túsedi. Byltyr Saýd Arabııasy Iemenge qarsy áskerı koalısııa qurǵanda Oman odan bas tartty. Jalpy, Omannyń syrtqy saıasatta jaqsy urany bar: «Bárimen dos, eshkimge dushpan emes». 

– Omannyń kórshi arab elderimen saıa­sı, dıplomatııalyq qarym-qaty­nas­taryn qalaı baǵalaýǵa bolady?

– Oman – Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab memleketteriniń yntymaqtastyq keńesi qu­ryltaıshylarynyń biri. Keńes qu­ra­myna ense de, eldiń derbes ustanatyn saıasaty bar. Aıtqanyna kóne bermeı, óz kózqarastaryn erkin bildirip otyrady. Osydan tórt jyl buryn Keńeste ortaq va­lıýta qurý jáne uıymnyń qurylymyn odaq­qa aýystyrý jóninde bastama kó­terilgen-di. Oman eki usynystan da bas tar­typ, eger ol júzege assa, Keńes qura­my­nan shyǵatynyn málimdedi. 

Oman saıasatynyń taǵy bir baǵyty – batys elderimen jaqsy qarym-qatynas ornatý. AQSh-pen áskerı-tehnıkalyq baılanystar damyǵan. Máselen, Omanda amerıkalyq áskerı bazalar ornalasqan. El bıligi kerek kezde olardy qoldaný quqyǵyna ıe. Oman tikeleı teńizge shyǵatyndyqtan, basqa elderdiń qas-qabaǵyna qarap otyrmaıdy.

– Omannyń mundaı baǵyt ustanýy nemen baılanysty?

– Memlekettiń qalyptasýynda jeke tulǵanyń róli mańyzdy. Omannyń derbes saıasaty bar memleket atanýy qazirgi Sultany Qabýspen tikeleı baılanysty. Jalpy, Arab túbegindegi memleketter keıin quryldy ǵoı. 1970 jyldarǵa deıin Omanda azamattyq soǵys júrip, el bólshektenip jatqan-tuǵyn. Sol ýaqytta qazirgi Sultannyń jigeriniń arqasynda Oman el bolyp birikti. Omannyń ózgeshe baǵyt ustaýynyń bir sebebi – osy. 

– Qazaqstan men Oman arasyndaǵy dıp­lomatııalyq qatynastardyń deń­geıi qandaı?

– Oman arab elderi arasynan Qazaq­stan­men alǵashqylardyń biri bolyp dıp­lo­matııalyq qatynastardy da, iskerlik-eko­nomıkalyq baılanysty da ornatqan memleket. «Oman Oıl» ulttyq kompanııasy Kaspıı teńizinde jáne Mańǵystaýda munaı barlaý jumystarymen aınalysyp jatyr. Osy eki kompanııanyń sondaǵy úlesi 20 paıyzdy quraıdy. Ulttyq banktyń resmı aqparatyna súıensek, 2005 jyldan beri Oman tarapy Qazaqstanǵa 253 mıllıon dollar ınvestısııa quıǵan. Sondaı-aq 1998 jyly Oman Qazaqstanǵa syılyq retinde Astanadaǵy «Saltanat saraıyn» salýǵa 10 mıllıon dollar kóleminde qaıtarymsyz qarjy berdi. 

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetteri boıynsha, eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 2016 jyly 372,1 myń dollardy qurady. Negizi Qazaqstan Omanǵa eksport shyǵarǵanymen, ımporttaıtyn taýary az. Máselen, bizdiń el Omanǵa bıdaı, et, bolat oramalar jáne qubyrlar satady. Eki el arasy qatty qashyq emes, alaıda logıstıkalyq baılanys nashar. Byltyr tájirıbe retinde Omanǵa 1000 qoı jetkizdik. Bizdiń etke, bı­daıǵa degen suranys bar. Biraq tá­ji­rıbeden tasymal quny qymbatqa tú­se­tinin ańǵardyq. Qazir basqa baǵyt qarastyrmaqpyz. Irannan sanksııalar alyndy. Taýardy endi temir, ne avtojol arqyly Irannyń portyna deıin jetkizip, odan ári teńizben Omanǵa tasýǵa múmkindik bar. Osy baǵytta jumys isteýdi josparlap otyrmyz. 

2011 jyly О́zbekstan, Túrikmenstan, Iran jáne Oman arasynda taýar tasymaly jóninde «Ashǵabad» kelisimshartyna qol qoıylǵan bolatyn. 2014 jyly Qazaqstan-Túrikmenstan-Iran temir joly qurylysynyń aıaqtalǵanyn eskersek, elimizdiń «Ashǵabad» kelisimshartyna qosylýy bizdiń taýardy Omanǵa jáne óńirdiń ózge memleketterine jetkizý qunyn arzandata túsetini sózsiz.

– Oman da munaıǵa táýeldi memleket. Qara altyn baǵasynyń túsýi elge qalaı áser etti?

– Munaı daǵdarysynan shyǵý úshin Oman birneshe baǵyt ustanyp otyr. Birinshisi – logıstıkalyq qyzmet. Iаǵnı porttarynyń qyzmetin shetelge usynady. Aýyl sharýashylyǵy – ekinshi baǵyt. Ásirese, balyq aýlaý salasyn damytýdy josparlaıdy. Keı derekter boıynsha, Omanda aýlanǵan balyqtyń 40 paıyzǵa jýyǵy kórshi Birikken Arab Ámirlikterine eksporttalady eken. Sondaı-aq týrızmdi bir izge salý josparda bar. Omannyń atalǵan salada múmkinshiligi mol. Elde tarıhı oryndar kóp. Taıaýda Omannyń eki týr kompanııasyn Qazaqstanǵa ákelip, elimizdegi áriptesterimen baılanys ornatýyna múmkindik jasadyq. Endi qazaqstandyq týrkompanııalar ókilderin Omanǵa aparyp, osy salada yntymaqtastyq ornatýdy josparlap otyrmyz. 

Qazir elimizdiń basshylyǵy tarapynan elshilikterge júktelgen mindet ekeý: shetten ınvestısııa tartý jáne elimizdiń taýarlaryn syrtqa shyǵarýǵa atsalysý. Oman tarapy Qazaqstanǵa quıatyn ınvestısııasyn shama-sharqynsha berip jatyr. Qazir olardyń ózi qarjy tappaı qınalyp otyr. Máselen, sońǵy derek boıynsha, Oman bıýdjeti 6 mıllıard dollarǵa jýyq defısıtke tap boldy.

– Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshelikke saı­­lanýyn Oman tarapy qalaı qa­byl­dady?

– Oman bizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe bolý nıetimizdi basynan beri qoldaıtynyn resmı túrde jetkizgen-di. Jalpy, Oman buǵan deıin turaqty emes múshe atanǵan. Sol baǵytta óz tájirıbesimen bólisýge daıyn ekendigin bildirdi. Ortalyq Azııadan alǵash bolyp saılanǵan musylman memleketi dep rızashylyǵyn jetkizdi. Oman tarapy munyń bári Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq deńgeıde júrgizip jatqan belsendi saıasatynyń jemisi dep baǵalady. Iаǵnı  bul rette Omannyń ustanatyn saıasaty Qazaqstanmen óte uqsas. Sondyqtan Qazaqstan ustanǵan baǵytty olar jıi qoldap otyrady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Abaı ASANKELDIULY, «Egemen Qazaqstan»