Túrki álemine ortaq oqýlyq shyǵady

Osyǵan baılanysty Túrki keńesine múshe elder – Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa memleketteriniń bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń tıisti mamandary men ǵylymı-sarapshylary bas qosyp, qorytyndy jıyn ótkizdi.  

«Biz búgin Túrkitildes memle­ket­terdiń yntymaqtastyq keńesi (Túrki keńesi) aıasynda yn­ty­­maq­tasa otyryp, úl­ken ir­geli isti aıaqtadyq. Atal­mysh joba Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rý­ha­nı jań­ǵyrý» baǵdar­la­ma­­lyq ma­q­a­­la­synda aıtylǵan mindet-maq­­sat­tar aýqymynda júzege asy­ry­lyp otyr», dedi jıyn­dy ashyp sóz sóılegen Ha­lyq­­ara­lyq Túrki aka­­­­de­­­­mııa­sy­nyń basshysy Darhan Qydyráli myrza. 

Rasynda joǵarydaǵy qundy joba Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń tikeleı tapsyr­ma­sy boıynsha qolǵa aly­nǵan. О́ıtkeni bizdiń Elbasy­myz­­­dyń bastamasymen 2013 jy­ly Túrki keńesine múshe el­der ózara ortaq tarıhı oqý­lyq jazyp, ony orta mektep baǵ­dar­la­ma­syna engizý jaıynda she­shim qa­byl­danǵan bolatyn. Bul isti aby­roıly atqaryp shyǵý már­tebesi Halyqaralyq Túrki aka­demııasyna júktelgen edi. Sóıtip tapsyrylǵan sharýa­ny tııanaqty atqarý úshin 2014 jyly ortaq oqýlyqtyń baǵ­dar­lama­sy jasalyp, buǵan qatys­ty mem­leketter bilim mınıstr­lik­teriniń talqysyna usynylyp, maquldanǵan-tyn. 

Nátıjesinde Túrki keńesine múshe elder bilim jáne ǵylym mınıstrlikteriniń ókilderi men sarapshylary jáne keńestiń jaýap­ty qyzmetkerlerinen qural­­ǵan jumys tobynyń birik­ken izdenisi arqasynda orta mek­tep­­ke arnalǵan joǵarydaǵy or­taq oqýlyq daıyn boldy.  

Ortaq oqýlyqtyń mazmuny men maqsatyna toqtalar bol­saq, oqýlyq jeti bólim­nen tura­dy jáne orta mekteptiń 8-sy­nyp oqýshylaryna arnal­ǵan. Ýaqyt­tyq turǵydan – er­te dáýirden bastap HV ǵa­syr­­ǵa deıingi barlyq túrki halyq­tary­na ortaq tarıh qamtylǵan. Bul ǵasyr­lar túrki dúnıesi­niń dáýirlegen kezeńi. Iаǵ­nı oqý­lyq­ta jekelegen túrki tektes et­nos­­tarǵa ǵana tán oqıǵalar emes, bar­sha túrki jurtyna or­taq oqı­ǵalar sarap­taý arqy­­ly qam­­tylyp, barlyǵyna or­­taq tul­ǵa­l­ar­ǵa qatysty qundy­­lyq­tar toptas­ty­ryl­ǵan. Ki­tap­­pen tanysqan urpaq túrki ha­lyq­­­­tarynyń ortaq tarıhı-rý­ha­­nı mura­­s­y­men qaýy­shyp, óz ba­ba­­larynyń adam­zat ta­rı­hynan ala­tyn ornyn bile­tin bolady. 

Kitapqa bu­ǵan deıin aqıqaty daýsyz aıqyn­dalǵan tarıhı oqı­ǵa­lar men tolyq tujy­rym­dal­ǵan derek­ter engizilip otyr. Naq­ty­raq aıt­qanda, jeke­legen elderdiń tarıhı uǵym-deregine ornyqqan, biraq kúlli túrki álemine ortaq­tyǵy moıyn­dalmaǵan dúnıe­lerden bas tartylǵan. Sa­rap­shylar osy máselede or­taq kóz­qarasty ustanǵan. Mun­daǵy maq­sat ur­paqqa ótken ǵasyrlar­­daǵy tarı­hı oqı­ǵa­lar­dyń tiz­be­gin ta­nys­­tyrý emes, ortaq maq­­­sat, or­taq maq­ta­n­yshty oıatý eken. 

Munyń syrtynda atalmysh oqý­lyqqa túrki birligine bas­taı­tyn fotoqujattar men kar­talar engizilip, kitap túrik, qazaq, qyrǵyz, ázerbaıjan, orys til­derinde ázirlenipti. 

Joǵarydaǵy mańyzdy jıyn­ǵa qatysqan Túrki keńesi bas hat­­shys­ynyń orynbasary Omer Koja­man myrza, mundaı or­­taq iske atsalysqan maman-sarap­shylarǵa óz tarapynan al­ǵy­syn bildirip, osy is arqyly biz keler urpaq al­dyndaǵy zor min­detimizdi at­qar­­dyq dese, jumys tobynyń bel­sendi mú­shesi ázerbaıjandyq ókil Hafız Djabbarov: «Bul ortaq oqý­lyq álemdegi túrki jastaryn rýha­nı jaqyndastyra túseri anyq. Sóıtip barlyǵymyzǵa ata-baba tarıhymen bútindeı qaýy­shatyn múmkindik týyp otyr. Kitap keıingi býynnyń ózara mádenı-tarıhı qarym-qatyna­syn nyǵaıtyp, jahandaný dáýi­rinde túrki jastarynyń ynty­maǵyn arttyrady degen oıda­myn. Mundaı mańyzdy iske mu­ryndyq bolǵan Túrki akademııa­syna alǵys aıtamyn», dedi. 

Sol sııaqty ortaq oqýlyqty ortaq rýhanı oljaǵa balaǵan túrkııalyq profes­sor Jevdet Kyrpyk myrza atal­mysh jo­banyń túrki halyqtary úshin mańyzy aıryqsha ekenine toq­talyp, bul kitap – erte zamanda jer-jahandy jańǵyrtqan túrki­ler­di búgingi jańa ǵasyrda qaıta­dan jańǵyrtatyn jasampaz eńbek bolaryna senim mol. Osy arqyly urpaqtar toǵysy men rýhanı sabaqtastyǵy ornaıdy, dedi. 

Osylaı kúlli túrki tektes­terdiń ortaq qundyly­ǵy­na aı­nalǵan oqýlyq áýeli óz eli­­miz­degi Nazarbaev zııat­ker­­lik mek­tepteriniń oqý baǵdar­lamasyna engizilýde eken. 

Al kelesi oqýlyq 9-synypqa ar­nalady. Onda HV ǵasyrdan bas­talǵan álem tarıhynda orny bar oqıǵalar qam­tylmaq.  Jıyn sońynda ortaq oqý­lyq­tyń maquldanýyna baı­la­nysty qorytyndy qujat qabyl­danyp, xattamaǵa qol qoıyl­dy. Osyǵan sáıkes ústi­mizdegi jyldyń jeltoqsan aıy­na deıin keńeske múshe mem­leket­terdiń mınıstrlikteri tıisti kelisimin jiberýi tıis. Ol 2018 jyly Qyr­ǵyz­standa bolatyn Túrki keńe­si memleket basshylarynyń kezekti Sammıtine usynylady. 

Beken QAIRATULY,  «Egemen Qazaqstan»

Sýretti túsirgen  Erlan OMAR,  «Egemen Qazaqstan»