Memleket qaıratkeri Salamat Muqashuly týraly bir úzik syr

Árıne, bul jetistikterdi aldyńǵy býyn aǵalardyń eren eńbeginsiz elestetý qıyn-aq. Ásirese, HH ǵasyrda adamzat balasy qaryshty damyǵan kezde túrli qıynshylyqtardyń bolǵany anyq. О́tken ǵasyr revolıýsııa, asharshylyq, Uly Otan soǵysy, soǵystan keıingi qıyn kezeńder, KSRO-nyń ydyraýy, KOKP-nyń taraýy jáne Qazaqstannyń táýelsizdik alýy sekildi túrli tarıhı oqıǵalarǵa toly boldy.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary tyń ózgeristerdiń negizgi salmaǵy keńes zamanynda dúnıege kelip, eńbekke aralasqan ári saıası shyńdalǵan aǵa býynǵa tústi. Sondyqtan elimizdiń ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı damýyna erekshe úles qosqan ustazdardy  árdaıym este ustaý búgingi urpaqtyń paryzy. 

Qazan aıynda elimizdiń memleket jáne qoǵam qaıratkeri Salamat Muqashuly Muqashevtiń týǵanyna 90 jyl tolýshy edi. S.Muqashev 1927 jyly Gýrev (qazirgi Atyraý) qalasynda dúnıege kelgen. Fabrıka-zaýyt­tyq oqýda bilim alǵan soń Maqattaǵy munaı kásipornyna jer asty uńǵymalaryn jóndeýshi operator jumysyna kiristi. Gýrevtegi munaı tehnıkýmyn aıaq­tap, elimizde tuńǵysh ret óndiristik munaı óndirý bas­tal­ǵan Dossor munaı kásipornynda býhgalter bolyp eńbek jolyn jalǵastyrdy. Keıin­gi eki jylda komsomol komıtetiniń hat­shylyǵyna saılandy. Ol ómiriniń on jylyn munaıshy mamandyǵyn meńgerýge jumsaıdy. Joǵary jaýapkershilik pen iskerlik jáne uıymdastyrýshylyq qa­bi­letimen kózge túsken Salamat Muqashuly­na Harkov qalasyndaǵy (Ýkraın­a) Bú­kilodaqtyq ortalyq keńestik kásibı odaq­tardyń eki jyldyq joǵary mektebine joldama beriledi. Ony úzdik bitirip, elge oraldy.

1951-1953 jyldary munaı ónerkásibi jumysshylarynyń Respýblıkalyq ká­sipodaq komıtetinde jáne 1953-1954 jyldary Gýrev oblystyq partııa komı­tetinde nusqaýshy qyzmetterinde boldy. 1954-1961 jyldary Gýrev oblystyq kásipodaq keńesinde hatshy jáne tóraǵa laýazymdaryn abyroımen atqardy. 

Men eń alǵash S.Muqashevpen 1960 jy­ly Dossordaǵy avto­kólik, traktor jáne ­munaı jab­dyqtaryn jóndeý zaýyty ujy­mynyń jınalysynda tanysqan edim. Ol 1959 jylǵy óndiristik saıysta jetken jetistikteri úshin oblystyq kásipodaq ke­ńesiniń tóraǵasy retinde ujymǵa aýyspaly Qyzyl týdy jáne óndiristiń aldyńǵy qatarly qyzmetkerlerine gramotalardy tapsyrǵan bolatyn. Solardyń qatarynda kommýnıstik eńbek ekpindisi retinde men­ de boldym.  Men 1956-1961 jyldar ara­lyǵynda atalǵan zaýytta slesar bolyp ju­mys istedim. Sol kezdesýden bastap S.Muqashevtiń eńbek joly kóz aldymda boldy.

S.Muqashev 1961 jyly Gýrev ob­ly­sy­nyń Jylyoı aýdandyq partııa ko­mıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılandy. Aýdandaǵy mal sharýashylyǵy qahar­ly qystan qatty zardap shekken edi. Tabıǵattyń tosyn minezinen mal sany on­ jyl burynǵy kórsetkishke tómen tú­sip ketipti. Aýyl turǵyndarynyń jaǵ­­daı­­lary da máz emes edi. Olar saz bal­shyq­tan soǵylǵan úıler men jerkepede­ turyp jatty. О́nerkásip pen eko­nomıkanyń ózge salalarynda sheshimin tappaǵan máseleler óte kóp bolatyn. Munaı-gaz óndirý kólemin arttyryp, aýdan jerinen ótetin Maqat-Mańǵystaý temirjol qurylysynyń qordalanyp qalǵan máselelerin sheship, Orta Azııa – Ortalyq gaz qubyry quryly­synyń túıinin tarqatý kerek boldy. Áleý­mettik-turmystyq qurylystarǵa basa nazar aýdarý qajet edi. Et, sút jáne qarakól el­tirisi men jún tapsyrý óz kezegin kútip turdy.

S.Muqashev Jylyoıdy toǵyz jyl bas­qar­ǵan kezde, aýdan respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeıde aldyńǵy qatarǵa shy­ǵyp, birneshe ret aýyspaly Qyzyl týdy jeńip aldy. Joǵaryda aıtylǵan aýdan kólemindegi qıyndyqtar túgelge derlik joıyldy.

1970 jyldyń sáýir aıynda Salamat Muqashev Gýrev (qazirgi Atyraý) ob­lys­tyq partııa komıtetiniń birinshi hat­shylyǵyna saılandy. 1973­ jyldyń naý­ryz aıyna deıin Mańǵystaý óńiri Gýrev oblysynyń quramynda bolǵa­nyn, sol kezde jer kólemi 278000 sharshy shaqyrym ekenin de aıta ketken jón. Oblys ortalyǵynan shyǵystaǵy shekaraǵa deıingi qashyqtyq 2000 shaqyrymǵa jýyq, al batysqa deıin 700 shaqyrymǵa jetetin. Oblys halqynyń sany 515 myń adam, onyń 62 paıyzy baıyrǵy turǵyndar edi.

1970 jyldyń tamyz aıynda men Gýrev oblystyq komsomol komıtetiniń bi­rinshi hatshysy jáne oblystyq partııa komıtetiniń bıýro músheligine kandıdat bolyp saılandym. KOKP OK ja­­nyndaǵy joǵary partııa mektebin bitir­gen soń Mahambet aýdandyq partııa ko­mı­tetinde birinshi hatshy boldym. Jeti jyl qatarynan S.Muqashevtyń tikeleı basshylyǵymen jumys atqaryp, onyń qaıratkerligi men aqyl-keńesterine rıza bolatyn edik.  Salamat Muqashulynyń boıy­nan jo­ǵary deńgeıdegi bas­shyǵa qajetti qasıettiń bári tabylatyn. Ustamdy, kóp sózdi emes, ádepti, kisi kóńiline kelý degendi bilmeıtin. Strategııalyq oılaý qabiletiniń arqasynda basymdyqtardy aıqyndaı otyryp, mindetterdi durys qoıatyn, bastaǵan isin sońyna deıin jetkizetin.  Onyń bi­reýge daýys kóterip, ne bolmasa bireýdi jumys babymen ádiletsiz jazalaǵanyn kór­meppin. Oblystyq partııa komıtetiniń bıýro­s­yn ótkizý barysynda ózin ustaýy, daýly máseleler týyndaǵan jaǵdaıda qarsylastaryn sendire bilýi, jaqsy ju­mysymen kózge túskenderdi kótermelep, qa­telikke jol bergenderge ádil túrde shara qoldanýy kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp jatatyn. 

S.Muqashev respýblıkalyq jáne odaq­tyq basshylyqtyń kelisimimen aımaqtyń jaı-kúıin jan-jaqty tereń taldaý úshin Gýrev oblysynda arnaıy jumys topta­ryn quryp, aýqymdy jumystardy qolǵa aldy. Mańyzdy taqyryptarǵa oraı ǵyly­mı-praktıkalyq konferensııalar ótkizip, oǵan odaq pen respýblıka deńgeıindegi kórnekti ǵalymdar men mamandardy, túrli mınıstrlikter men kásiporyndardyń ókilderi shaqyryldy. Konferensııa barysynda qabyldanǵan usynystarda óndiris, agrarlyq, qurylys ındýstrııasynda, densaýlyq saqtaý, ásirese munaı-gaz salasyna qatysty ózekti máseleler qam­tyldy. Ol qujattar keıinnen partııalyq jáne keńestik uıymdar tarapynan qabyl­danatyn qaýlylardyń negizine aınaldy. Keńestik ýaqyttaǵy josparly ekonomıka júıesi boıynsha aımaqtyń damýy úshin bólinetin qarajat alý bary­synda óte senimdi dálelder qajet bolatyn. S.Muqashevtiń aralasýymen ondaı sharýalar oń sheshiletin. Ol ózine deıingi basshylardyń bastamalaryn sátti jalǵastyryp, ólkeniń damýyna ózgeshe úles qosty. KOKP OK, KSRO úkimeti men respýblıkalyq organdar tarapynan birqatar qaýlylar qabyldanyp, oblystyń damý deńgeıi arta tústi. 

Odaqtyq jáne respýblıkalyq deńgeı­degi basshylar oblysqa jıi kelip, sharýa­shylyqtardyń basy-qasynda bolýǵa tyrysatyn. Mundaı sharalar máse­leniń ózek­tiligine kóz jetkizip, oń she­shilýge yqpal etetin edi. Munaı men gaz bar­laýynyń qarqyny artyp, ásirese Mań­ǵystaý túbeginde  jumys belsendi túrde júr­gizildi. Bul jumystar aımaqty iri otyn-energetıkalyq keshenine aınaldyrý maqsatyna saı boldy.  Geologııalyq barlaýmen aınalysatyn «QazǴZGBI» jáne «QazmunaıǴZJI» ınstıtýttary ashyldy. «Qazmunaıbarlaý» basqarmasy Aqtóbe qalasynan Gýrevke kóshirildi. Nátıjesinde geologııalyq barlaý jumystary jandana tústi. Oblysta «Em­­­bi­­munaıgeofızıka», «Em­bi­munaıqurylys» tresteri quryldy.­ Ondaǵan munaı ken oryndary ashylyp, Embi men Mańǵystaý kásiporyndarynyń eńbek ónimdiligi arta tústi. Bir ǵana 1972 jyly 20 mıllıon tonnadan astam munaı óndirildi. 

Uzyndyǵy 711 shaqyrym jáne dıa­metri bir metrge jetetin О́zen – Gýrev – Kýıbyshev (Samara) munaı qubyrynyń ekinshi kezeńi paıdalanýǵa berilip, Mań­ǵystaý munaıynyń alǵashqy tonnasy tu­ty­nýshylarǵa jetkizildi. Jańaózendegi gaz óńdeý zaýy­tynyń birinshi blogynyń jáne Teńge kásipornynyń gaz ónimderi tasy­maldana bastady. Al О́zen ken ornynan óndiriletin munaıdyń quramynda parafın kóp bolǵandyqtan, ol 30-35 gradýs jylýlyqta qoıýlanady. Osyǵan baılanysty, jer qoınaýynan munaıdy meılinshe kóp óndirý maqsatynda teńiz sýyn 100 gradýsqa deıin qyzdyryp, ony 100 atmosferalyq qysymmen beretin qondyrǵy iske qosyldy. 

Azot zaýytynda azot qyshqylynyń alǵash­qy tonnasy alynyp, Shevchenko (qazirgi Aqtaý) qalasynda jyldam neı­trondaǵy óndiristik BN-350 reaktory iske qosyldy, 3000 nómirden turatyn qalalyq ATS paıdalanýǵa berildi. Shevchenko qalasyndaǵy áýejaıǵa IL-18 jolaýshylar ushaǵy alǵash ret qondy, jańa et kombınaty iske qosylyp, toǵyz qabatty «Aqtaý» qonaq úıiniń qurylysy aıaqtaldy. Sondaı-aq osy kezde qalalyq telearna men radıostansa óz jumysyn bastap, Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń stasıonarlyq botanıkalyq ekspedısııasynyń bazasynda Mańǵystaý tájirıbelik baǵy ashyldy.

Shevchenko qalasymen qatar, Jańaózen, Era­ly, Jetybaı, Fort Shevchenko jáne basqa da eldi  mekender jedel damyp kele jatty. Turǵyn úıler, aýrýhanalar, mektep­ter taǵy basqa da áleýmettik ǵımarattar sa­lyndy. Ekonomıka kólemi jáne de eldi mekendegi turǵyndar sanynyń qarqyndy artýy ári oblys aýmaǵynyń keńdigi, onyń qolaıly basqarýyna qıyndyq týǵyz­ǵandyqtan, S.Muqashev alqaly jıyndarda Mań­ǵystaý oblysyn qurý týraly máseleni birneshe márte kótergen edi.

1973 jylǵy 20 naýryzda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń jar­lyǵy boıynsha Gýrev oblysyn bólý nátıjesinde jańa Mańǵystaý oblysy quryldy.

KOKP Ortalyq komıteti, KSRO úkime­ti jáne de respýblıka uıymdarynyń qaý­ly­laryn júzege asyrý barysynda jeti jyl ishinde Gýrev oblysynda qyrýar jumystar atqaryldy. 333 shaqyrym Gý­rev-Astrahan temir joly salynyp, paı­dalanýǵa berildi, Gýrev-2 stansa-synda 500 adamdyq vokzal iske qosyldy. Oblys aýmaǵyndaǵy temir joldyń jalpy uzyndyǵy 1742 shaqyrymǵa deıin jetti.  Bozań – Shortanbaı – Ganıýshkın, Qulsa­ry – Shevchenko, Inder – Kalmakov, Mııaly – Oıyl elektr jelileri iske qosyldy. Uzyndyǵy 365 shaqyrymdy quraıtyn Gýrev – Maqat – Qulsary – Qaraton – Saryqa­mys­ sý qubyry salynyp, paıdalanýǵa be­rildi. Hımııalyq zaýytta jylyna 5 myń tonna etılen, 3 myń tonna polıetılen ón­diretin jańa sehtar jumys isteı bas­tady. Munaı óńdeý zaýytynda jańǵyrtý jumystary júrgizildi. As úı ydystary­ men turmystyq tehnıka shyǵaratyn ón­diris oryndary ashyldy.

Qýaty 24 myń tonnaǵa jetetin elevator men nan kombınaty salynyp, paı­dalanýǵa berildi. Táýligine 240 tonna un óndiretin dıirmen kesheninde astyq tazalaý, usaqtaý men bólý qondyrǵylary, un­ jáne kebek saqtaıtyn shanaqtar bar edi. 40 myń taýyq ósiriletin qus fabrı­kasy iske qosyldy.Oblysta Qazaq KSR-i Sý resýrstary mınıstrliginiń Sýarý jú­ıe­leriniń jańa basqarmasy quryldy, Ba­tys Qazaqstandaǵy Sýlandyrý jobalaý-izdestirý ınstıtýtynyń ǵımaraty paı­dalanýǵa berildi, turaqty túrde jumys is­teıtin aımaqtyq aýyl sharýashylyǵy kórmesi ashyldy. Jergilikti ónerkásip mınıstrliginiń dıreksııasy uıymdastyryldy, onyń qu­ramynda metaldyq emes materıaldar kombınaty da bar edi. Respýblıkalyq kommýnaldyq sharýashylyq mınıstrliginiń Jóndeý-qurylys tresi men Avtomobıl joldary mınıstrliginiń tresi jańadan quryldy. Sondaı-aq respýblıkalyq Onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty men О́kpe aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Gýrev oblystyq bólimsheleri ashyldy.

«Qarabatan» degen jerde shyǵatyn emdik balshyqty qoldanatyn sanatorıı-profılaktorıı, temirjol jumys­shylarynyń balalaryna arnalǵan 300 oryn­dyq pıoner lageri jáne aýrýhana kesheni ashyldy. Sonymen qatar 810 oryndyq oblystyq drama teatrynyń ǵımaraty, oblystyq kitaphana, toǵyz qabatty qonaq úı salyndy.

Polıtehnıkalyq, temir jol, aýyl sha­rýa­shylyq tehnıkýmdarynyń, son­daı-aq mádenı aǵartý, mýzykalyq jáne me­dısınalyq ýchılısheleriniń ǵımarattary salyndy.

S.Muqashev basqarǵan jeti jyl ishinde Gýrev oblysynyń ónerkásip ónimi 2 mlrd 100 mıllıon somdy qurady, 2 mlrd 500 mıllıon somnan astam qarajat qurylysta ıgerildi, 1140 myń sharshy metr turǵyn úıler salyndy. 23 orta mektep, 5920 orynǵa mektepke deıingi balalardy daıyndaıtyn mekemeler, 700 tósek oryndyq aýrýhana jáne de kóptegen basqa ǵımarattar boı kóterdi.

Aýyl sharýashylyǵy sala­synyń qyz­metkerleri 245 myń tonna et, 182 myń tonna sút, 132 mıllıon dana jumyrtqa, 24 myń tonna jún, 350 myń tonna kókónis óndirdi. Densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet jáne de sport salalary qarqyndy damydy.  1974-1975 jyldary oblys ekonomıkalyq jáne áleýmettik jetistikteri men jyldyq jáne bes jyldyq josparlaryn tabysty iske asyrǵan úshin respýblıkalyq aýyspaly Qyzyl týymen marapattaldy. 1976 jyldyń qorytyndysy boıynsha Gýrev oblysy ónerkásibiniń kólemi 1972 jylǵy, ıaǵnı Mańǵystaý aımaǵy quramynda bolǵan deńgeıge deıin ósti.

1977 jyly S.Muqashev Qazaq Respýb­lıkasy Kásipodaqtar keńesiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Osy laýazymda úsh jyl boıy nátıjeli jumys atqaryp, buqaralyq jáne kásipodaq qozǵalysynyń tıimdiligin damy­týǵa qomaqty úles qosty. Bul týraly sol kezde baspasózde jan-jaqty jazyldy. Al 1980 jyly maýsym aıynda S.Muqashev Mańǵystaý oblysynyń partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Ol Mańǵystaý aımaǵy áli bólinbegen Gýrev oblysynyń basshysy bolǵan kezdegi jobalar men alǵashqy qadamdar retinde bolǵan ken ıgerý, kásiporyndar qurý, qalalar men­ eldi mekenderdiń sáýlettik kelbetiniń óz­geristeri týraly baǵdarlamalary  júzege as­qan nátıjeleri men  jetistikteriniń jemisin kórdi. Bes jyl ishinde (1980-1985 jyldarda) S.Muqashevtyń basqarýymen Mańǵystaý oblysynda kóptegen ıgi ister atqaryldy. Alǵashqy ıgerile bastaǵan kezden beri ken oryndarynan 200 mıllıon tonna munaı óndirýine baılanysty saltanatty is-sharalar ótkizildi. Osy kezeńde 6 mıllıon metrlik taý jynystary burǵylandy. 4 myńǵa jýyq munaı jáne gaz uńǵylarynyń qurylysy aıaqtaldy, 12 jańa ken oryndaryn ázirleý jospary engizildi. Qazaqstanda alǵash ret «Omega» elek­tron­dyq keshenderiniń jelisi iske qo­syl­dy. Mańǵystaý atom energetıkasy kom­bınatynyń teńiz sýyn tushytatyn segizinshi qondyrǵysynan alynǵan dıstıldengen aýyz sý oblys ortalyǵyna jiberildi. Jańa qalalyq aerokesheni quryldy, «Tý-154» ushaqtarynyń turaqty reısteri bastaldy, qalalyq sút zaýyty iske qosyldy.

Osy jyldar ishindegi ónerkásip ónimde­riniń kólemi 2300 mıllıon somdy quraǵan bolatyn. 80 mıllıon tonnadan artyq munaı, 12500 mıllıon tekshe metr tabıǵı gaz, 68 myń tonnaǵa jýyq plastmassa, 800 mıllıon tonna qabyrǵa qurylysy materıaldary, 92 myń tekshe metr temir-beton konstrýksııalary jáne olardyń bólikteri óndirildi.

1595 mıllıon som kólemindegi ınves­tısııa ıgerildi. 275 myń sharshy metr tur­ǵyn úı paıdalanýǵa berildi, densaýlyq saq­taý, bilim berý, mádenıet, sport salasynda ondaǵan ǵımarattar men júzdegen sha­qyrym joldar jáne kommýnıkasııalar salynǵan.

Mal sharýashylyǵy ónimderin mem­leket­tik satyp alý ulǵaıdy, et 42,7 myń tonna, sút 5,5 myń tonna, jumyrtqa  250 mıllıon dana, jún 6,0 myń tonna, 1250 myń dana qarakól eltirisi óndirildi. Qu­rylǵannan beri 12 jyldyń ishinde oblys elimizdiń eń qarqyndy damyp kele jatqan aımaqtyń birine  aınaldy.

1985 jyly Mańǵystaý oblysy­ mem­lekettik josparyn tabysty júzege asyr­ǵan úshin KOKP OK, KSRO Mınıstrler Keńesiniń, Kásipodaq jáne Komsomol Ortalyq komıtetiniń aýyspaly Qyzyl týyna ıe boldy. 1985 jyly qyrkúıek aıynda S.Muqashev Joǵarǵy Keńesi Pre­zıdıýmynyń Tóraǵasy bolyp saılanyp, 1988 jyldyń aqpan aıyna deıin osy jaýapty jumysty minsiz atqardy. 1985 jyly naýryz aıynda saılanǵan KOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy M.Gorbachevtyń júrgizgen saıasatyna baılanysty Keńes Odaǵynda jáne onyń quramynda bolǵan memleketterdiń jaǵdaıy kúrt ózgerdi. S.Muqashev  res­pýblıkamyzda bolǵan sol qıyn kezeńde ózgeristerdiń naq ortasynda boldy.

Ol uzaq jyldar boıy basqa­rýshy laýa­zymda bolǵan kezde kóptegen jas ma­mandarǵa ómirlik joldama berdi, uıym­dastyrý men basqara bilýge tárbıeledi. Jetekshi kadrlardy irikteý, ornalastyrý jáne tárbıeleý máselelerin únemi na­zarynda ustap, olardyń kópshiliginen jo­ǵary dárejeli basshylar shyqqanyna kýá boldy. 

S.Muqashev KOKP Ortalyq Komı­tetiniń (1986-89 jyldary) jáne QKP Ortalyq Komıtetiniń (1970-1989 jyldary) múshesi, KSRO VIII-XI shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy Keńes jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi VII-XI  shaqyrylymynyń depýtaty bolyp saılandy. Tórt ret «Eńbek Qyzyl Tý», eki ret «Qurmet Belgisi», «Qurmet» (1999 jyly) ordenderimen marapattaldy. Atyraý, Aqtaý qalalarynyń, Jylyoı, Túpqaraǵan aýdan­darynyń qurmetti azamaty jáne jeti kitaptyń avtory atandy.

Salamat Muqashuly zaıyby Marııa Sálimgereıqyzy ekeýi jeti ul-qyz ósirgen, olar tıisti bilim alyp, qazirgi tańda ózderi tańdaǵan mamandyqtary boıynsha eńbek atqaryp júr.

Qaıratker, oıshyl, tálimger, strateg jáne otanshyl azamattyń júregi toq­taǵanyna 13 jyl ótse de úzeńgiles azamat­tar men áriptesteri, aǵaıyn-týystary ab­zal jandy esten shyǵarǵan shyǵarǵan emes. S.Muqashevtyń esimi urpaqtardyń jadynda saqtalatyndyǵynda kúmán joq.

Ravıl ShYRDABAEV,  memleket jáne qoǵam qaıratkeri