Agrarlyq ǵylym men bilimniń biregeı shańyraǵy

 Sol sheshimniń negizinde irgetasy qalanǵan bilim ordasy qazirgi tańda S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnı­versıteti degen ataýǵa ıe. Al­ǵash qurylǵannan beri arada ýaqyt ozyp, talaı ret qoǵam ózge­rgenimen júrisinen jańylmaı tó­rtaıaǵyn teń basqan bilim or­da­sy­nyń 60 jyldyq mereıtoıyn qa­zan aıynyń 3 kúni atap ótkeli otyr­myz. Keńes Odaǵy dáýirinde ýnı­versıtetimiz Arqa tósinde aýyl sharýashylyǵyna qajetti ar­naıy kadrlardy daıyndaıtyn birden-bir bilim shańyraǵy bolsa, táýelsizdigimizdiń jarqyn jyldarynda respýblıka boıynsha agrarlyq saladaǵy eń iri joǵary oqý ornyna aınalyp otyr. Al Astanamyzdyń túpki ta­rıhyna kóz jiberetin bolsaq, osy­­naý 60 jyldyq tarıhy bar ýnı­­versıtetimiz elordamyzdaǵy tuń­­ǵysh joǵary oqý orny ekendigin maq­­tanyshpen aıta alamyz. Qa­zir­gi ýaqytta ýnıversıtettiń 9 fa­ký­ltetinde bakalavrıattyń 37, ma­gıstratýranyń 31, dokto­ran­tý­ranyń 19 mamandyǵy boıynsha 11 myńnan astam stýdent bilim alýda. San myńdaǵan stýdentke bilim berý úderisin sapaly túrde júzege asyratyn professorlyq-oqytýshylar quramynyń sany 916 adamdy quraıdy. Olardyń 78-i ǵylym doktory bolsa, 28-i PhD doktory, al 376-sy ǵylym kan­dıdaty, maman dárejesine ıe. Osy 60 jyldyq tarıhynda oqý or­nymyzdan aýyl sharýashylyǵy sa­lasy boıynsha 65 myńnan as­tam maman bilim alyp shyqsa, bar­lyǵy derlik Otanymyzdyń ár óńirinde beldi qyzmetter at­qa­ryp júr. Olardyń arasynan kóp­tegen jetekshi ǵalymdar, aýy­lsharýashylyq óndirisiniń iri uıymdastyrýshylary, «So­sı­a­lıs­tik Eńbek Erleri» men «Q­a­zaq­stannyń Eńbek Eri» eli­­miz­diń qoǵam jáne saıası qaı­rat­kerleri shyqqan.

О́z kezeńinde ýnıversıtet ǵa­­lymdarynyń dáleldemeleri ne­gi­zin­de Qazaqstan astyǵyn eksport­taý jó­nindegi tyń bastamalar júzege asy­ryldy. Sol dáıektemeler ná­tı­­jesinde elimiz astyq eksporty boıynsha álemde kóshbasshy elderdiń birine aınaldy. Keńes zamanynda asa aýqymdy jobanyń biri bolǵan tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý tarıhı jobasyn iske asyrýǵa erekshe jaǵdaıda atsalysty. Al qazirgi tańda Qazaqstan eko­no­mı­kasynyń agrarlyq sekto­ryn qa­lyptastyryp, damytýǵa teń­des­siz úles qosyp kele jat­qa­nyn maqtanyshpen aıta alamyz. Ýnı­versıtettiń búginge deıingi jú­rip ótken jolyn saralaıtyn bol­saq, ta­laıǵy tyń tarıhty qaı­ta­dan jań­ǵyrtýymyzǵa bolady. Se­be­bi qandaı kezeńde bolmasyn, eldiń damýy jolyndaǵy qyzmeti laıyqty deńgeıde bolǵanyn jáne óziniń negizgi mindetin abyroımen atqaryp, kadrlar daıarlaýdyń túpqazyǵyna aınalǵanyn anyq ańǵara alamyz. Sonymen birge elimizde agrarlyq ǵylym men bilim berý salasyn damytýǵa barynsha úles qosqanyn atap ótkim keledi.

Aýyl sharýashylyǵy sala­sy­nyń áleýetin eskere otyryp, El­basy Nursultan Nazarbaev ózi­niń «Qazaqstannyń úshinshi jań­ǵyrýy: jahandyq básekege qa­bilettilik» atty Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda agrarlyq sek­tordy ekonomıkanyń jańa kósh­basshysyna aınaldyrý jó­ninde mindet qoıdy. Bul úshin da­mý­dyń jańa ınnovasııalyq jo­lyna kóshýimiz qajet. Qazirgi tań­da respýblıkamyzdaǵy egis­tik jerlerdiń 93 %-y «táý­ekel­di eginshilik» aımaq­ta­ryn­da ornalasqan, ıaǵnı aýyl­sha­rýa­shylyq óndirisi tolyǵymen aýa raıy jaǵdaıyna táýeldi. Sol sebepti salanyń básekege qabi­let­tiligin jáne ınvestısııalyq tar­tymdylyǵyn arttyrý úshin biz­ge ǵylymdy ozyq qarqynmen da­mytýǵa qol jetkizý kerek. Naq­ty­raq aıtsaq, qýańshylyqqa tó­zim­di, joǵary sapaly suryptar men janýarlardyń ónimdi gendik qo­ry, óndirisi joǵary tehnologııa­lar qajet. О́kinishke qaraı osy mindetterdi sheshýge tıis ag­rarlyq ǵylym salasy artta qal­yp otyr. Sonyń bir dáleli – aýyl­sharýashylyq ǵylymy áli de qa­zirgi ýaqyt suranysynan qalys qalǵan bilim men tehnologııalarǵa súıenýde. Bizdiń esebimiz boıynsha, aýyl sharýashylyǵy salasy ǵylymı turǵyda tıisti deńgeıde qamtamasyz etilse, dándi daqyldar shyǵymdylyǵyn 2 esege, mal sharýashylyǵy ónimdiligin 3-4 esege arttyrýǵa tolyq múmkindik bar. Eger biz óz ónimimizdiń báse­ke­ge qabilettiligin qamtamasyz et­kimiz kelse, onda damyǵan el­der­diń ǵylymdy úılestirý ádis­t­emelerin bizdiń jaǵdaıǵa beı­imdep, tájirıbege engizýimiz kerek. Al sol damyǵan elderdiń «je­tis­tik formýlasynyń» syry ne­de? Damyǵan elderde eń bas­tysy ǵalymǵa, onyń ǵylymı iz­denisine jáne oǵan jasalatyn qol­aıly jaǵdaılarǵa, sonymen birge ǵylymı ortaǵa erekshe nazar aýdarylady. Bizdegi jaǵ­daıǵa kel­sek bári kerisinshe, ıaǵ­nı ǵy­lym­nan góri agrarlyq ǵylymı-zer­t­teý ınstıtýttary men jo­ǵary oqý oryndaryn basqarý or­­talyqtaryn qurýǵa kóp kóńil bó­­linedi. Bizdiń kemshiligimiz osy. Júıe­niń mazmunyn ózgertpeı, úne­mi syrtqy kórinisin aýystyryp, tek ústeme qurylymdar ja­saq­­taýmen áýestenemiz. Damy­ǵan elderdegi qozǵaýshy kúsh – ǵalym­dar arasyndaǵy básekelestik. О́ki­­nishke qaraı bul jaǵdaı bizde múl­dem joq. Álemdik tájirıbe kór­setip otyrǵandaı, básekege qa­biletti mamandardy daıyndaý men ınnovasııalardy jasap shy­ǵa­rý­dyń eń ońtaıly úlgisi ári qys­qa joly zertteý ýnıversıteti bolyp tabylady. Barlyq damyǵan elderde ǵylym osy jolmen damýda. Bizden ereksheligi, olarda zerthana men dárishana bir alańda býyndas qurylǵan, ıaǵnı zertteý ýnıversıtetiniń quramyna JOO, ǴZI jáne tájirıbe sha­rýa­­shylyqtary biriktirilgen. Bul júıe olarǵa kóshbasshy ǵa­lym­dardy stýdenttik kezden bas­tap daıyndaýǵa, ǵylymı ná­tı­je­lerdi ilespeli túrde oqý úde­ris­ine engizýge jáne ınnova­sııalar men tehnologııalar trans­fer­tin da­mytýdyń úzdik modelin jú­ze­ge asyrýǵa múmkindik beredi. Osyndaı jańashyldyqtyń ómir­lik qajettiligin túsinip, bizdiń ujym 2014 jyldan bastap oqý or­nyn zertteý ýnıversıtetine kó­shirý jumystaryn bastady. Biz bul baǵytta agrarlyq bilim men ǵylym salasynda álemdik deńgeıde kóshbasshy sanalatyn Chılı, Malaızııa, Vetnam jáne Qytaı elderindegi agrarlyq bilim men ǵylym júıesin reformalaýda oń tájirıbege ıe bolǵan Devıstegi (AQSh) Kalıfornııa zertteý ýnı­versıtetimen seriktestik baılanys ornattyq. Bizdiń is júzindegi birlesken alǵashqy qadamymyz oqytýshylarymyzdy atalǵan oqý ornynyń jáne álemdegi basqa da jetekshi ýnıversıtetterdiń bazasynda oqytýdan, sondaı-aq olardy taǵylymdamadan ótkizýden bastaldy. Biz sheteldik professorlardyń tikeleı kómegimen jáne eńbek naryǵyndaǵy suranystardy eskere otyryp, jańadan 6 bilim berý baǵdarlamasyn ázirledik, al keleshekte 62 bilim baǵdarlamasyn ázirleý jáne engizý mindeti tur. Oqytý júıesiniń tájirıbege ba­ǵyttalýyn kúsheıttik. Stýdent­ter­diń óndiristik is-tájirıbesi 3 aıdan 7 aıǵa deıin uzartyldy, aýylsharýashylyq mamandyqtar boıynsha oqý úderisi jazǵy maý­symǵa aýystyryldy, ıaǵnı aýyl­sharýashylyq jumystardyń maýsymymen úılestirildi. Sońǵy jyldary 58 bilim berý baǵdarlamasy úsh tildilikke kóshirildi. Bul baǵyt boı­ynsha 126 oqytýshy nemese professorlyq-oqytýshylar qu­ra­mynyń 14 %-y aǵylshyn tilinde dáris beredi. Osy bir tyń ózgeriske sáıkes ǵylymmen aınalysatyn oqytýshylar men stýdentterdiń sany 2 ese ósip otyr. Nátıjesinde Web of Science basylymdarynda shyqqan ǵylymı taldamalyq ma­qalalar sany 18 ese kóbeıdi. Bul – ǵylymı tájirıbelik baǵytqa bet bur­ǵandyqtyń aıqyn dáleli.

Osy birneshe jyldyń ózinde ýnıversıtetke shamamen 1,1 mlrd teńge kóleminde ınvestısııa tartylyp, jańa bilim men tehnologııalardy transfertteý men beıimdeýdiń 4 halyqaralyq ortalyǵy ashyldy. Atalǵan sharalar nátıjesinde oqý orny álemdik QS reıtıngi boıynsha dúnıe júziniń úzdik 800 ýnıversıteti jáne QS EECA reıtıngi boıynsha Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııanyń úzdik 200 JOO qataryna kirdi. Bul álemdik deńgeıdegi bilim men ǵylym salasyn jan-jaqty ushtastyryp otyrǵandyǵyn aıǵaǵy. QazATÝ bazasynda zertteý ýnıversıtetin qurý elimizdiń agroónerkásiptik ke­she­nin damytýdyń 2017-2021 jyl­dar­ǵa arnalǵan mem­le­kettik baǵ­dar­lamasynda da qa­ras­ty­ryl­ǵan. Qa­zirgi tań­da ýnı­ver­sı­tettiń damý baǵ­dar­la­masy ázir­le­nip, múddeli mınıstr­lik­ter­diń qol­daýyna ıe bolyp otyr. Baǵ­dar­lamany iske asyrý­dyń is-sha­ralar jos­pary Aýyl sharýa­shy­lyǵy mı­nıstriniń buı­ryǵymen bekitilip, ony ýnıver­sıtet ujymy júzege asy­rýǵa ki­risip te ketti. Aldaǵy ýa­qytta osy baǵdarlamalardyń oń ná­tı­je­sin kóremiz degen senim mol.

Endi osy serpinmen qaryshty qadam basyp, alǵa umtylýymyz qa­jet. Sebebi ýaqyttyń talaby osy. «Temirdi qyzǵan kezinde soq» de­mekshi, dál qazir bizdiń el úshin ag­rarlyq salada ǵylym jolyn sara jolmen týra joldan taıdyrmaı túzý bastaǵan abzal. Sol sebepti biz tańdaǵan jol kezdeısoq emes, bul sanaly túrdegi qajettilik jáne bizdiń bolashaǵymyz.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory