Táýelsizdikpen kelgen nar táýekel

Búkil qazaqtyń ult bolyp uıysyp, birtutas halyq bolyp judyryqtaı jumylyp, damýdyń jańa bıigine aparatyn taǵdyrly táýekeldiń aldynda turmyz. Túrli tálkekke ushyraǵan asylymyzdyń – ana tilimizdiń tabıǵı taza tunyǵyna jetkizetin latyn árpine kó­shýde bir kisideı jumylatyn kez kel­di. Tálkek emeı nemene, kúshtep en­gizilgen bir ǵana jińishkelik belgisi () qosylyp, qala kóshelerinde jıi kó­rinetin «gýlder» sózi mazaq etip tur­ǵan­daı bolady. Jarov, Jıtomır sııaqty qazaq tilinde j dybysynan bastalatyn ataý sózderdi oryssha Djambýl Dja­baev, Djezkazgan dep jazǵanǵa da kón­dik. Almaty qalasynyń qaq orta­syn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti qala­shy­ǵyndaǵy stýdentter ǵımaratyna Djol­dasbekov saraıy dep aıǵaılatqan ataýdy oqydyq. Mundaı mysaldan súrinip jyǵylatyndaı, aıtylýy da, jazylýy da buzylyp, ekpini shatasa bastaǵan ana tilimiz týǵan topyraǵynda shettetile bastaǵanyna shydadyq. Ult tólqujaty ispetti asyl tilimizdiń tórden esikke syrǵı bermeı, Máńgilik eldiń máń­gilik tiliniń memlekettik mártebesine kó­te­ri­letin kezeńin kúttik. Mine, sol sát tý­dy. Áýezi de, ári de erekshe, qaınary gaýhardaı taza, sózdik qory asa baı qa­z­aq tilin urpaqtan-urpaqqa jetkizý úshin Elbasy latyn álipbıine kóshirýge tap­syrma berdi. Endi ótken keńestik ke­zeń­niń sanany ýlaǵan eski saltymen jar­ǵa jyǵatyn, «men, men» degizetin daý-damaıy kóp aıtys-tartystan aýlaq bolyp, ulttyq múdde muratyna jeteıik. Ult­tyq úlken synaqtan súrinbeı óteıik. Hal­qymyz «jumyla kótergen júk je­ńil» deıdi. Qazaq tiliniń latynsha álip­bı­in qurastyrýshylarǵa qarapaıym til janashyrlarynan bir tilek – jańa álip­bı qazaq fonetıkasyn saqtap, eki sım­voldyq (úsh emes) dıgraftar eki-úsh­ten aspasa eken. О́ıtkeni latyn ár­pi­ne kóshýdegi basty meje – qazaq tili dy­bys júıesiniń zańdylyqtarynyń bu­zyl­maýyna qol jetkizý ekeni túsinikti.

Qazaq tiliniń latyn árpine kóshýi – mem­lekettik jáne jalpyhalyqtyq deń­geıde atqarylatyn asa jaýapty ári ıgilikti san túrli is-sharalardyń ba­sy bol­maq. Elbasy bas basylymda jarııa­la­ǵ­an «Uly dala ulaǵattary» eńbeginiń «Týǵan tildiń tuǵyry» bóliminde «bizde áli de boıymyzdan arylmaı kele jat­qan bir jaman ádet bar. Ol áýeli bast­a­ma­ǵa birden ún qosyp, dúrkiretip áke­temiz, sosyn ýaqyt óte kele istiń aıa­­ǵyn suıyltyp,... is aıaǵyn aqsatyp kete­tinimiz bar. Osy kemshilikten arylý kerek...», «Memleketimizdiń dińgegi – qazaq halqy. El de, jer de – qazaqtiki. El bolýdyń uıaty da bizdiń jurttyń moı­nynda», deıdi. Júrekten shyqqan sóz júrekke jetedi. Elbasy tolǵanysy daıyndyǵy 2012 jyldan bastalyp sheshýshi sátine jetken osynaý tarıhı kezeńde búkil eldi, ǵalymdardy, depýtattardy, memlekettik qyzmetshilerdi ana tilimizdi álemdik damýdyń dańǵy­ly­na bastaıtyn latyn álipbıine kóshirýdiń búge-shigesin búginnen oılast­y­ryp, joǵary bilimdilik, biliktilik, jaý­ap­ker­shilik bıiginen kórinýge shaqyryp tur­ǵandaı. Mektepte birinshi synyptan sa­baq kestesine engiziletin 2022 jylǵa qa­zirden-aq jan-jaqty daıyndyqtyń jos­pary túzilip, jalpy jurttyń qaty­sýy­men júzege asyrylýy aldyn ala oılas­tyrylsa quba-qup. Bul oraıda atqarylar is ulan-ǵaıyr.

Latyn qarpindegi álipbı qabyl­dan­ǵannan keıin mán-mańyzy erekshe úl­ken qadam – asqan jaýapkershilikpen oqý­lyqtar, oqý-ádistemelik quraldar ke­she­nin jasaý. Bul ana tilimizdiń saf qal­pynda ǵasyrdan-ǵasyrǵa, urpaqtan-urpaqqa jetýiniń máńgilik jelkeniniń úzilmeıtin jelbaýy bolýy tıis. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jı­yrmasyn­shy ǵasyrdyń basynda ashy­la bas­taǵan jańa mekteptermen bi­r­ge ómirge kelgen bilim kóziniń bas­taýy ispetti «Álippe» ataýyn «Saýat ashý» dep almastyrǵany belgili. Jańa álip­bı­men birge «Álippe» oqýlyǵy da, búl­dir­shinderdiń «Álippemen» qoshtasý meı­ramy da qaıtarylsa deımiz. Qazaq tili­niń jańa álipbıiniń oqý-ádistemelik qu­ral­dary qazaq jáne orys tildi mektepter­ge qatar shyǵýy tıis. Orys tilindegi mektepterdiń sabaq kestesinde qazaq tili páni baryn bárimiz bilemiz. Sondaı-aq bul mektepter oqýshylarynyń 70-80 paıyzy qazaq balalary ekenin áste esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Olardyń ana tiliniń jańa álipbıin qazaq mek­tep­te­rindegi qurdastarymen qatar meń­ge­rýine múmkindik jasaǵan abzal. Aǵyl­shyn, túrik tildi mektepterdegi qazaq ba­­lalaryn da bólip tastaı almaımyz. О́z­bek, tájik, uıǵyr, taǵy basqa tilderde oqı­tyn kúndizgi jáne keshki mektepter shá­kirtteri de memlekettik tildiń jańa álipbıimen shyqqan oqý quraldaryn asy­ǵa kútetini kúmánsiz. Ata-analar bala­laryna kómektesýge daıar bolýy úshin jalpy kópshilikke, eresekterge arnalǵan jańa álipbı kitaptary mektep oqýlyqtarynan buryn shyǵarylýy qajet. Munymen birge muǵalimderdi daıarlaý máselesi de jedel qolǵa alynǵany abzal bolar edi.

Saırash ÁBIShQYZY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri