Sur jylandar nege sýmańdaıdy?

Jylandar, ásirese, sur jylandar Torǵaı óńirinde jıi kez­desedi. Kónekózderdiń aıtýynsha, tyń jerlerdi ıger­genge deıingi ýaqytta jylannyń kóptigi sondaı, qalyń shyqqan butalardyń ústimen jorǵalaıdy eken. Al Tobyl boıynda bul baýyrymen jor­ǵalaýshylardyń dala sur jylany jáne kádimgi sur jylan degen eki túri bar.

Biraq bıologtar olardyń sırep ketkeni týraly dabyl qaqpasa da, jıi eske salatyn. A.Baıtursynov atyndaǵy Qos­tanaı memlekettik ýnıver­sıte­tiniń professory Lıýbov Kýlakovanyń aıtýynsha, Qos­tanaı-Torǵaı óńirinde jylan­nyń 19 túri mekendeıdi, sonyń altaýy ýly jylandar. Biraq Tobyl boıynda ýly jylandar kezdespeıdi. Dese de, jylannyń túsi sýyq. Bıyl sur jylandardyń aýyl ishine, úılerdiń aýlasyna kirip ketken oqıǵalardyń qaıtalanǵany jóninde Qara­balyq aýdanynan jazǵanbyz. Endi Qostanaı aýda­nyndaǵy Ýlıanov selosynda tamyzda shóp jınap júrgen áıel basyp ketken jylan ony shaǵyp alǵan.

Dáriger kómeginen keıin úsh kún boıy ózin aýyr sezinip, densaýlyǵy birte-birte du­rys­talǵan. Qyrkúıek, qazan aılarynda da aýylda, kó­shede tas joldyń ústinde jatqan sur jylandardy kórip, aýyl turǵyndary sanıtarlyq-epıdemıo­logııa­lyq stansa mamandaryna, veterınarlarǵa habarlaǵan. Olar aýyl ma­ńynda jıilegen jylanǵa eshqandaı shara qoldana almaǵan. Al oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıiniń qyzmetkeri, bıolog An­dreı Andrıýshenkonyń pikiri jubat­qandaı boldy.

– Qostanaı oblysynyń Tobyl ózeni aımaǵyn ýly jylandar mekendemeıdi. Dala sur jylany men kádimgi sur jylan shaqqanmen, odan adam ólmeıdi

 Onyń zári az ýy kishkentaı bala men densaýlyǵy nashar adamdarǵa ǵana qaýipti bolýy múmkin. Al jylannyń tas jolda jatatyny, olar qyzdyrynady, asfalttyń ústi jyly bolady. Ony adamdardyń jıi baıqaıtyny sondyqtan. Jylandar uıyqtaýǵa ketkende odan aýyl adamdary da qutylady, – deıdi Andreı.

Bir qyzyǵy, jylandardyń kóbeıýi, odan adamdardyń zar­dap shegýi Reseıdiń Qostanaı­men kórshi Chelıabi oblysynda da baıqalǵan. Uzynqulaqtan estýimizshe, sol oblystaǵy Qysh­tym qalasynyń úsh tur­ǵy­nyn jylan shaqqan. Tipti saıajaıǵa barǵanda jylan shaqqan 25 jasar qyz aýrý­hananyń jan saqtaý bóliminen bir-aq shyqqan. Bul oqıǵa qyrkúıek aıynda bolypty. 

Jylandardyń aýyl aınalasyna jıi kelýiniń sebe­bin suraǵanymyzda ǵalym­dar pikiri de ártúrli shyqty. Professor Lıýbov Kýlakova jy­lan­dardyń burynǵydan jıi ushyra­sýyna bıylǵy jaz­dyń salqyn bolyp, jylýdyń kesh kelýi, ıaǵnı aýa raıy­nyń, klımattyń ózgerisi áser etýi múmkin ekenin aıtsa, bıologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Nına Valıaeva: – Jylan aýyl mańyna tyshqan izdep keledi. Qazir aýyl­darda astyq saqtaıtyn oryndar, qyr­mandar bar, al ondaı oryndardy kemirgishter torýyl­daıdy. Bury­nǵy ýa­qyt­ta kemirgishterdi san­epı­demıologııalyq stansa mamandary dárilep, qur­typ otyratyn. Qazir sol ju­mys jetkilikti jáne úzdik­siz júr­giziledi dep aıta al­maı­myn.

Sur jylandar eldi mekenderge jaqyn júrýi sondyqtan bolýy ábden múmkin, – deıdi. Qalaı bol­ǵanda da, sur jylan­dardyń aýyl ishine kirýi adamdardyń kózi úırenbegen qubylys bolyp tur. Qazir Qostanaı óńirinde alǵashqy qar ush­qyndap, kún sýyp qaldy.

Bıo­log mamandar jylannyń uıqyǵa ketetin ýaqytynyń bol­ǵanyn aıtyp otyr. Al kelesi jyly olar bıylǵy ádetin qaıtalar ma eken?

 Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»

  QOSTANAI