Áýezovtiń shákirti ádebıetke ne berdi?

Erekeń týraly etıýdter

Toqsandaǵylar. Toqsannan asqandar. Allaǵa shúkir, asyl súıekti, tilderi tıekti, jaratylys­tary júrekti bop turypty. Kúni keshe qarashańyraq «Ońtústik Qazaqstan» gazeti «Jaqsylar dastan aıtaıyn...» atty batyrlar jyryna, kórkem ádebıetke betburys jasaýǵa arnalǵan jarys ótkizgende, toqsan tórtke bettegen Ádihám Shilterhanuly syndy qasıetti qalamgerińiz syndarly sóz sóıledi. On bes mı­nýt­tyq bet­asharynda bir ki­dirmedi. Tıtteı múdirmedi. Te­reń oılarmen te­birendi. Eline emi­rendi. «Qambar ba­tyr» jyryn jattaǵan jas ós­kinderdiń rý­hanı jańǵyrýyna al­tyn arqaý bo­larlyqtaı biregeı tilekter órnektep, bátýa tunǵan batasyn ber­di. 

Ádekeńe hám Áýezovtiń áser-yq­paly zor bolǵan. Qasıetteri qonǵan. Sana sapasynyń sar­qyt­tary súıegine sińgen. Toq­sandaǵy Tas Mekem kókem – Mekemtas Myr­zahmetuly Asta­nadan Abaı­taný ortalyǵyn ash­paqtyń qamynda. Oǵan da Omarhanuly Muh­tardyń sha­ra­paty tıip, sha­paǵaty da­ryǵan. Búginderi toqsanǵa tol­ǵan Turysovyńyzdyń týyn­dy­gerliginde ǵana emes, tu­tastaı tynys-tirshiliginde de Muhtar Áýezovińiz teńdessiz ról atqarady. Bul qubylys ha­qynda Erekeńniń ózi de, ózgeler de jazyp ta, aıtyp ta júr. Qaı­talamaı-aq qoıalyq.

Sonymen, Áýezovtiń shákirti áde­bıetińizge ne berdi? Osy má­se­­leniń mánisin ashý úshin bir ki­tabyńyzdyń ózi azdyq eter. Biz­diki móltek qana etıýdter bol­ǵandyqtan, bes-alty sóı­lemnen asyrmaýǵa tıispiz. Az-kem aıtyp, attaryn ataýmen shek­teleıik. «Kelinshektaý», «Aq­baqaı», «Qy­ran taýy», «Qu­­ralaı joly», «Tún­der sa­zy» kitaptaryndaǵy ádip­ti áńgi­meleri men hrýstaldaı hı­kaıat­taryn es­ke alǵannyń ózinde jazý­shyńyzǵa ishińiz ýyljyp sala beretini nelikten eken? Deısiz.

Al endi «Temirlan» romany­ men «Báıdibek» atty aıtýly dú­­­nıesinen bastap, olardan be­­ri­degi «Qosh, kógildir kerýen»,­ «Ke­meńgerlerdiń kerýeni», «Nur­­­­jaýdyń nurly túnderine» ulasatyn jınaqtaryndaǵy es­se­lik erekshe týyndylar­ Tu­ry­sovyńyzdy taý-taý bıik­terge shy­ǵarady-aı. «Uly kósh» bastaıtyn dra­malary taǵy bar.

Qysqasy, Áýezov shákirtiniń áde­bıetke qosqan oljasyn olqy deı almaısyz.

Mılısııada qap qoısa, kim bolar edi?

Erkinbek Turysovtyń jetpis jyldyǵynda ma, jetpis bes jyl­dyǵynda ma, mereıtoılyq ko­mıssııasynyń tóraǵasy bol­ǵany­myz bar. Biraz-biraz tirlik­ter at­qarǵandaımyz. Temir kólik mingizbek modaǵa endi-endi ene bastaǵan kez edi ǵoı. Sol temir kó­ligińizge qarjy jetińkiremeı, qınalyńqyrap baryp, bildirmeı, bıpazdap jibergenimiz de ja­dymyzda jańǵyrady.

Sol jetpis jyldyǵynda ma, jetpis bes jyldyǵynda ma, baıandama da jasaǵanbyz. Jazǵanbyz. Erekeńniń erekshelikteri jónin­de.

Máseleńkı, búı degenimiz bar: «Erekeń aǵam – erekshe sulý adam. Bólekshe kórkem jigit. Bu kisi jip­tikteı jigit shaǵynda qyp-qy­zyl jaǵaly «milıtsá» bol­ǵan. Tal­dyrmash, tip-tik, up-uzyn. Be­lindegi beldigi, galıfe shalbary men jalt-jult etken etigine deıin erekshe jarasqan... Qan­shama qyz-kelinshekter kózderin ala almaı, kóńilderin ajyrata almaı, tań-tamasha qalatyn bol­ǵan...»

Búginde bylaı da oılaımyz-aı.­­ Ágárkı, Turysovyńyz toǵyz jyl qyzmet qylǵan mılısııa qa­tarynda qap qoısa, kim bolar edi?

Qandaı «milıtsá» bolǵanyn me­niń ınternattas zamandasym general Sultanov jaqsy biledi, aı­typ ta qoıady.

Árıne, jaman bolmas edi. Pod­polkovnık, polkovnık,­ tipti general... Alaıda, alashyńyzdyń arǵymaqtaıyn aıshyqty qalam­geri bolǵany qandaı ǵajap. Dese­ńiz­shi! Jylqy týraly jaz­baǵan ja­zýshy joq. Al, Erkin­bek Turysovtyń áńgime, esse, hı­kaıat,­ romandaryndaǵy Aqbaqaı bas­taǵan jylqylar bir úıir, bálkim birneshe úıir qurap, kórkem ádebıetińizden oıyp turyp oryn alǵan.

Dúrkireı shaýyp bara jatypty. Bolashaqqa.

Turysovtyń turysy men júrisi, sóılesi men kúlisi qandaı?

Turysovyńyzdyń turysy tań­danarlyqtaı. Otyrysynyń ózi keıbireýlerdiń turysyndaı. Áýezovińizdiń ózi sonaý alpysyn­shy jyldardyń aldynda, al­tyn qursaqty aımaǵyńyzǵa kel­­gende, otyzdyń ordasyna ili­­ge qoımaǵan, qaratorynyń kór­kemi, tasqaıraqtaı yldym-jyl­dym, synaptaıyn syrǵyp, jas quljadaıyn yrǵyp turǵan Tu­rysovyńyzǵa tánti bolǵan.

Sapaly jaratylǵan jaqsy aǵa­myz sol turysynan, sol jú­risinen, sol sóılesi men sol kúl­kisinen tanbastan, toqsannyń tó­besine shyqty.

Sálemdeskeniniń ózinde áýel­gide jyp-jyly jymıyp, birte-bir­te Turysovyńyzǵa ǵana tán tógilme kúlkisin quıyl-tógil tó­gip, ystyq yqylasyna kómip kep-kep jibergende she, esińdi jııa almaı, eljireısiń-aı. Odan ári hal-ahýalyńyzdy surap, saýaldaryn saýlata jónelgende she, ózińniń kisikıikteý keıpińe keıińkirep, taban astynda­ Tu­rysovqa aınalyp ketkiń keletinin qaıtersiń?! Deısiń-aı, keıde. Biraq Erekeńdeı bolmaq ekiniń birine buıyrmas. Osy oraıda shirkin Shyrynkúl jeńgemiz jaıynda jazbaý múmkin emes. Erkinbek kókemizdiń zaıy­by Shyrynkúl «Shirkin, Shu­ǵa dese, Shuǵa edi-aý...» dep, Beıimbet Maı­lın mánistegendeı, «Shir­kin, Shyrynkúl dese, Shy­ryn­­kúl edi ǵoı!» Naǵyz beı­net­tiń adamytuǵyn. Erekeńdi pir­ tutatyn. Erkeligin de, ser­ke­ligin de, seriligin de, ańshy­lyǵyn da, saıatshylyǵyn da, saıa­hatshyldyǵyn da qyńq etpeı kó­teretin. Erekeń de Shyrynkúlin baǵalaı bildi. Átteń-aı, átteń, Shyryn jeńgemiz beınetiniń zeınetin kóp kóre almaı, baqıǵa erterek ketti.

...Jyldar jyljyp ótkende, maraldar keshken Mashat boıyn­daǵy, Darhan Myńbaıdyń úıindegi bir basqosýǵa bar­dyq. Sonda ǵoı, ortamyzda Qara­taýdyń quljasyndaı bop otyrǵan Erekeńe bir aǵamyz: «Osy sen úılenbeısiń be? Shyrynkúl ketkeli talaı jyl artta qaldy ǵoı»,  dedi. Sál paýzadan soń bir inimiz: «Ereke, biz­diń aýylda qyryq bestegi áıel bar,­ kóresiz be?»  dedi. Ta­ǵy bir qa­lamdas qurdasymyz: «Bizdiń aýdan­nan qyryq bes emes, qyryqqa jetpegen, otyryńqyrap qalǵan qyzdardan qanshasy kerek?»  dep bósińkiredi. Biz-daǵy: «Ereke, Shymshaharyńyzdyń ózinen-aq otyz bestegi qyzdy taba alamyz» dep, ­ázil ústedik.

Er­kinbek aǵamyz Áýezovke elik­teńkirep, ereksheleńkirep kúl­­di. Sál-pál únsizdendi. Son­soń: «Baýyrlarym, osy sender aǵa­laryńnyń emes, ózderińniń qam­daryńdy qarastyryp otqan sııaq­tysyńdar ma, qalaı ózi!» dedi.

Jurt jappaı kúlkige kenelgen. Qaljyń aıtqandar da­ ileskenbiz. Kópshiliktiń kúl­kisine.

Turysovyńyzdyń ushqynda­ǵan janary kenet tunjyrlaý tartqanyn, munarly muń qabyz­daǵanyn bireý baıqaǵan, ekeý baıqamaǵan.

Marhabat BAIǴUT, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Ońtústik Qazaqstan oblysy