Búgingi jastar leginiń minez qalyby qatary setineı bastaǵan aǵa urpaq ókilinen kóp ózgesheleý. Armanshyl alyp-ushqan jaratylystan góri ustamdy keıipterinde ómirdiń ótpeliligine álden-aq boılap úlgerip, dúnıeniń mánin tereń túsingen sabyrly qarııadaı.
Aǵa ulttyń aldynda ımenshektep, aıbynynan jasqanatyn jaǵdaılardy bastarynan kóp ótkergen sol ýaqyttyń uldary men qyzdary jat ortalardyń qysyltaıań ahýaldaryna syr bermeı tótep bergenin keıde oılasań – erlikke barabar erekshelik pe deısiń.
Qazaqtyń qalyń ortasynan shyǵyp, orta mektepti ana tilinde bitirgen boıda oryssha oqýǵa tap kelip, mamandyq ataýlyny sol tilde ıgerýdiń mashaqaty óz aldyna, tákappar da ústem nazarǵa iligip, moıyndatýdyń ózi bir dramalyq shyǵarmaǵa júk bolatyndaı taǵdyr emes pe, qarasań. Jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń ózine ǵana tán sarynda asyqpaı bappen aıtatyn áńgimesi osyndaıda oıyńa eriksiz oralatyny qyzyq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda Baýyrjan Momyshuly men Málik Ǵabdýllınniń ataq-abyroılary qalaı órge domalady, qazaq jaýyngerlerimen ózgeler solaı sanasa bastaǵan edi deıdi. «Jazǵanyńyzdyń sýy kópteý eken» degen áriptesine «sý týraly jazyp otyrǵan soń kópteý bolmaǵanda qaıtedi» dep qolma-qol jaýap bergen jaryqtyqtyń tap osy áńgimesi kóz kórgen kóneliktiń bultartpas shyndyǵy.
Dúnıedegi asa qat mamandyqtardy tolyq ıgerip ketpese de, qazaq balasynyń taǵdyry kadet korpýsyna alǵash barǵandaǵy Shoqan Ýálıhanovtyń ómir jolyn úlkendi-kishili jaǵdaıda qaıtalaǵan sııaqtanady. Úlken halyq ókilderi qol astyndaǵy jurtqa shekesimen qaraǵannan bólek – búkil tutqany qolyna ustaǵan olar sál emeýrin bildirý arqyly meıirim ısharasyn tanytatyn jaısań keıipke enetindeı kórinedi.
«Qaıtse jeńil bolady jurt bılemekti» jete meńgerýdiń arqasynda kóbi sahnada oıyn kórsetip júrgen alýan-alýan amplýaly akterlardan aýmaıtyn. Orysshaǵa tutastaı betburýdyń aqyr túbi qazaqty ulttyq dilinen aıyryp qana tynǵan joq, Rasýl Ǵamzatovtyń «Meniń Daǵystanymdaǵy» Shámildiń kepildikke berilgen ulyna uqsap dástúr, salt-sana, ult jany uǵymynan maqrum perzentter tolqyny «jelkildep shyqqan kókoraı shalǵynnyń» kúnnen kúnge qanatyn jaıa tolyǵyp, basymdyq ala bastaǵanynyń tiri kýágerimiz. Tabıǵat ananyń mezgilaralyq kóktem, jaz, kúz, qys sekildi qubylysynan aınymaı qaıtalanatyn adam ǵumyrynyń balalyq shaǵynan egdelik eńsergen qarttyǵyna deıingi joly kózdi ashyp jumǵansha óte shyǵyp, «kirýge ǵana qaldy kórge endiniń» aýyr aqıqattarymen tabystyratynyn kesh túsinýden ótken jaman nárse joq eken qarasań. Qazaqtyń tutas bir urpaǵy ulttyq dástúrdi jatyrqaýdyń asqynǵan shaǵynda dúnıe esigin ashyp, «kórpesin qyrda qymtanýdyń» zaýal shaǵyn tolyq qamtyp áketetin dáýir aralyǵyn eseptep kórseńiz eń kemi jetpis jyl. О́zge ǵuryptar sanamyzǵa erkinshe sińip, dilimizdi torlap alǵaly kóshpendilik mádenıettiń ózgeshe bitimin zertteýdiń ornyna jetekshi ıdeologııanyń tepkini men ekpini arqyly ózimizdi ózimiz kúlki qylǵanymyzǵa ne joryq.
Bizdiń soltústik kórshimizdiń ǵalymdary orys mentalıtetinen aırylýdyń saldary degen máseleni urandata jónelgenin kórgende túsine almaı abdyraǵanymyz ras. Bılik tutqasyn myǵym ustaǵanyna oraı Eýrazııanyń alyp keńistigi jappaı orys tilinde sóılep, yndyn bitkendi tutastaı ózderine aýdarsa da, ulttyq mentalıtetti álsiretip alǵandaryna dabyl qaqqandary qolyn mezgilinen kesh sermegenniń keri me, álde kesiri me? Boıyna senem dep júrip jyl ataýynan qur qalýdyń jaıyn eske salatyndaı bolsa da, úlken halyqtyń ókinishiniń astary tereńde. Kishkentaı ulttarǵa sharapatyn tıgizem dep júrip, ózderiniń jaǵdaıyn oılamaı qurbandyqqa barǵandaryn tilge tıek etýden áste jalyqqan emes.
Ata salttan túpkilikti qol úzý tuıyqqa tirep qana qoımaı, ult jany qoımasynyń kózin biteıtin qasiretke barabar qubylys. Elikteýdiń tap qazirgi toqtaýsyz betalysy kóshirmelik pıǵyldy órshitýmen qatar bireýdiń oıy men sózin syılaý mádenıetin joǵaltatyn basty tetikke aınalyp barady. Sóıtse de dúnıeni alańsyz qamsyzdyq ahýaly kernep, jany aýyryp qoımaıtyn pirsizdik ústemdik quratynyn ómirlik tájirıbe talaı márte kóz jetkizý ústinde. On segizinshi ǵasyrdyń ózinde Batys kórkem sóz ókilderi mundaı áleýmettik qubylysty tereń barlap, jeke otbasynan áýletke deıingi úrim butaq jalǵasyndaǵy aqaýlardy kórkem taldaǵan. Adamzattyń aqyl-sanasy tolysqannan bylaı turaqty taqyryptardyń biri sanalatyn osynaý arna myń-san aǵymdar qozǵalysynyń ilýde bireýi ǵana ýaqyt synyna tótep berse de, qarapaıym baqylaýshy pendege qısapsyz kóp kórinetini nesi eken. Alystaǵy mysalǵa júginbeı-aq tap qazirgi qalpymyzdan ańǵarylatyn basty nárse – ulttyq muraǵa degen názik kózqarastyń jalpy kópshilikke jetimi álsizdeý.
Táýelsizdiktiń shırek ǵasyryn artqa tastasaq ta, rýhanı tolyq bostandyqqa jetýdiń joly qıyn eken-aý.
Jumabaı ShAShTAIULY, «Egemen Qazaqstan»