Án ardaǵy – Áset

Ásettiń ákesi kúnkóris qamyn oılap, onyń jas shaǵynda Semeı qalasyna kóship keledi de, Ásetti Ábish, Tákish degen aǵaıyndy baı saýdagerlerge qolbalalyqqa jalǵa beredi. Áset keıin Kóktumaǵa (Maqanshy aýdany, Baqty aýyly) solarmen ilesip ba­rady. Áset medresede oqyp, arabsha jaqsy hat tanyǵan. Ásettiń Rysjan qyzben aıtysyndaǵy dinı suraqtarǵa bergen jaýabynan bul anyq kórinedi. «Aǵash at», «Sherızat», «Barat qyz», «Salıha-Sálmen», «Shahı Ǵabbas», «Jamsan» tárizdi qıssa-dastandardyń sıýjetin shyǵys ádebıeti úlgilerinen alýy da onyń musylmansha oqýdy tereń bilgendigin dáleldeıdi. Ásettiń el arasyna keń taraǵan «Injý-marjan» ániniń:

Seıfil-Málik-Jamaldaı, beınetińe kónsem-aı,

Qozy Kórpesh – Baıandaı bir molada ólsem-aı,

– degen óleń joldaryna qaraǵanda, onyń halqymyzdyń baı qazynasy aýyz ádebıe­ti men shyǵys ádebıeti úlgilerin jaqsy biletindigi baıqalady. Ásettiń «Fran­sýz» poe­masyn jazyp, Pýshkınniń ataqty «Evgenıı Onegın» poemasyn aýda­rýy­nan onyń orys, batys klassıkteri shyǵar­malarynan da habardar bolǵanyn ańǵaramyz.

 Aqynnyń halyq dástúrin saqtaı otyryp shyǵarǵan «Betashar» óleńinde jańa túsken kelinge álpeshtep ósirgen elińniń, ata-anańnyń saǵyn syndyrma, sharýaǵa epti, ustamdy, elgezek, eńbeksúıgish bol, ósek-ótirik aıtpa, ata-eneńdi, aýyldyń úlken-kishisin syılaı bil, tunyq sýdaı taza bol, jaryńa adal, balańa meıirimdi bol degen sııaqty ósıetter aıtylady. Sondaı-aq aqyn óziniń «О́sıet» atty termesinde otbasy músheleriniń bir-birine qarym-qatynasyn, ómirde tıgizer paıdasyn aqyl naqyl túrinde sıpattaı keledi de, otbasynda úlkendi kishiniń, ákeni balanyń, aǵany ininiń syılap ótýi ejelgi el dástúri, osy jaqsy dástúrdi jalǵastyrý bala men kelinge paryz degen oı-pikir aıtady. Qartaıǵan atańdy, aq sútin bergen anańdy kút, ony kútseń kem, qor bolmaısyń, ózińe deıingini syılasań, ózińnen keıingi de seni syılaıtyn bolady degen ósıet ýaǵyzdalady.

 Halyq dástúrinde ǵasyrlar boıy dáriptelip kelgen salt-sananyń biri – ólgen adamdy bul dúnıeden qurmettep shyǵaryp salý salty. Áset aqyn da­ el dástúri negizinde óziniń dosy, ataq­ty sheshen, bı Shynar ólgende onyń qazasyna joqtaý jazyp bergen. Ol joqtaýda Shynardyń el bıligin ustaý­daǵy ádildigi, aǵaıyn men el-jurtqa qamqorshy bolýy, kedeı-kepshik, jetim-jesirdiń muń-muqtajyn qorǵaýdaǵy adamgershilik qasıetteri dáriptelgen.Joqtaýda tirliktegi ókpesin ólimge keshpeı janazaǵa kelmegen Tasbolat bolys pen Qanaǵat, Jamankóz sııaqty aǵaıyndardyń tasbaýyrlyǵy, qaty­gezdigi sóz bolady. «Aǵaıynnyń azary bolsa da bezeri bolmas», «ókpege qı­sa da ólimge qııýǵa bolmaıdy», keń dú­nıe­ge syımaı aıtysý, tartysý eldi azdyratyn, aǵaıynnyń bereke-birligin ketiretin jaman ádet, jat minez, odan aıyǵaıyq dep, el birligin ýaǵyzdaıdy.

 Áset eskishe oqyp hat tanyǵan. Aýyz ádebıeti úlgilerin kóp bilgen. Onyń Rysjan, Árip, Baqtybaı, Kempirbaı, Qalı, Sámbet sııaqty aqyndarmen aıtysy kópke málim. Sondaı-aq Ásettiń «Salıqa-Sálmen», «Aǵash at», «Perızat», «Úsh jetim qyz» sııaqty Shyǵys ertegileriniń mazmunynda jazǵan qıssa-dastandary bar. Áset aqyn Batys klassıkteriniń shyǵarmalaryn da jatqa bilgenge uqsaıdy. Oǵan aqynnyń A.S.Pýshkınniń «Evgenıı Onegın» poemasyn qazaq tiline aýdarýy dálel bola alady. Ásettiń kúı ónerinen de quralaqan emes ekendigi baıqalady. Onyń «Kertolǵaý» jáne «Án shaqyrý» degen eki kúıi búgingi kúnge jetken.

 Áset shyǵarmashylyǵyn tereńirek zertteý, anyqtaı túsý – búgingi urpaq­tyń paryzy. Mysaly, Birjannyń «Jal­ǵyz arshasy» Qytaıda Ásettiń «Jaı­mashýaǵy» dep aıtylyp júr.

Ásetti 1916 jyly Qaraaǵashtaǵy «Ma­­manııa» mektebiniń 20 jyldyq ashylý ­merekesine shaqyrǵan. Áset aýrýy sebepti bara almaıtyn bolǵandyqtan:

Merekeń qutty bolsyn eı halaıyq,

Qarańǵy saharada jaǵylǵan shamǵa

ylaıyq

Mamanııa mektebin búkil qazaq

maqtan­ tutar

Osyndaı mektep-medreseniń kóp bo­lýyn patsha aǵzamnan suraıyq,– dep óleńmen quttyqtaý hat jiberedi.

Aqynnyń erekshe pálsapalyq oı túıini óler shaǵynda ómirmen, jan jol­dasy óleńimen, el-jurtymen qosh­tasýǵa arnalǵan «Aqyrǵy sóz» degen óle­ńinde aıtylǵan. «О́leńim-ónerim» dep qasterlep kelgen Áset  el ishinde án shyrqap júrip, almasty músátir dep satyp alyp ýlanyp ólýin ókinish etedi. (Áset 1922 jyly shilde aıynyń 26-sy kúni Afarı degen kisiniń úıinde án salyp otyryp qapyda almastan ýlanyp ólgen). «О́lmeıtin adam joq, ólimdi nadandyqpen aqshaǵa satyp aldym. Artymda ónerimdi jalǵastyrar urpaq joq. Abaıdaı arttaǵyǵa sóz qaldyrmaı, óleńimdi, ónerimdi ózimmen birge ala kettim», dep ókinedi.

 Aqynnyń armany bul kúnde iske asyp otyr. Áset ánderi kógildir ekrandar men konsert zaldarynda shyrqalyp, tuńǵysh óleńder jınaǵy 1988 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórdi. Bir aıta keterligi, Áset Naımanbaevtyń artynda qalǵan mol murasyn qazaq eline jetkizýshi sańlaq ánshi Dámesh Raqyshev marqum edi. D.Raqyshev Áset babamyzdyń 15-teı ánin 1959 jyly Qytaı elinen Qazaqstanǵa ákep, plastınkaǵa túsirgen.

 Alaıda aqyn murasyn este qal­dy­rýda áli de kóp is tyndyrý kerek. Atap aıtsaq, aqynnyń óleńder jınaǵy men ­ómirbaıany týraly derekterdi qaıta tolyqtyra zerttep, basyp shyǵarsa, ánshi-sazgerdiń mýzykalyq muralaryn kúıtabaqtan antologııalyq fonohrestomatııa etip shyǵarsa, sondaı-aq Áset shyǵarmashylyǵyna arnalǵan konferensııa ótkizip, sol konferensııadaǵy baıandamalar negizinde ǵylymı-zertteý eńbekterin jeke kitap etip bastyrsa demekpiz. Ásettiń týǵan aýylynda oǵan arnap eskertkish ornatý, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy bir mýzyka mektebine aqyn atyn berý, Semeı qalasy men Maqanshy aýylynda bir kósheni onyń esimimen ataý, t.b. ıgilikti ister atqarylsa, óziniń mádenı murasymen bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt ur­paqty tamsandyra tárbıelep kelgen, halqymyzdyń súıikti perzenti ánshi-kompozıtor, aqyn Ásetke jasaǵan laıyqty qurmet bolar edi.

Serǵazy QALIULY,

Qazaqstan Bilim akademııasynyń qurmetti akademıgi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Qazaq memlekettik qyzdar peda­gogıkalyq ýnıversıtetiniń professory