Shekara mańy jalańashtanbasyn desek...

Qolda bar málimetterge sáıkes, elimizdegi aýdandardyń 79-y shekara mańyndaǵy aýdandar jáne de bularda respýblıka turǵyndarynyń 31%-ǵa jýyǵy shoǵyrlanǵan.

Keıbir shekara mańy aýdandarynda oryn alyp otyrǵan jumyssyzdyq pen turmystyq-ahýal osy aýmaqtardaǵy bir­sha­ma eldi mekenderdiń bos qalýyna soqtyryp, bul elimizdiń qaýip­siz­digine áser etýi múmkin ekendigi alańdatýshylyq týdyryp otyr. Bul máseleni buqaralyq aqparat quraldary da keńinen kóterip júr. Máselen, tek «Egemen Qazaqstan» gazetinde atalǵan jaǵdaılar boıynsha bıylǵy jyldyń ózinde birneshe maqala shyqty. Uqsas materıaldar «Ana tili», «Alash aınasy», «Túrkistan» gazetterinde, «Abaı – Aqparat», «Qazaq úni» ulttyq aqparat portaldarynda da jarııalandy. Sonymen qatar shekaralyq aýdandardyń máselesi ótken jyldary Parlament de­pý­tat­tarynyń birneshe saýaldarynda da kóterildi. 

Kóterilgen máseleler osy aý­dan­dardaǵy halyqtyń ekonomı­kalyq belsendiliginiń tómendeýi; ınfraqurylym jaǵdaıynyń nasharlaýy, qajetti qyzmetterdi alý­daǵy qoljetimsizdik, turǵyn­dardyń jappaı kóshýi jáne t.b. saıady. Ádette, shekara mańyn­daǵy aımaqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy, kóbine res­pýb­lıkanyń ishki aımaqtarymen sa­lystyrǵanda tómenirek, sol sebepten de bul máseleler memlekettiń basty nazarynda ekeni belgili. Mem­leket basshysynyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaq­stan-2050 strategııasy: qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda shekaramen shektes aýmaqtarǵa erekshe nazar aýdarý qajettigi jóninde Úkimet pen oblys ákimderine naqty tapsyrmalar da berildi. Osy tapsyrmaǵa sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 29 qarashadaǵy №1289 tıisti qaýlysy da qabyldandy. Alaıda, búgingi kúni osy qaýlyda qarastyrylǵan sharalardyń jalpylama bolýy sebebinen, naqty nátıjelerge qol jetpeı otyr. BAQ-ta jarııalanǵan maqalalarda olar týraly ashyq aıtylǵan. 

Úkimet qoldaýynyń kórin­beıtin sebebi – shekara mańyndaǵy turǵyndar úshin materıaldyq yntalandyrý tetikteri bolmaı jáne de tarıhı qalyptasqan shekara mańy aýdandary áleýetteriniń erekshelikteri eskerilmeı otyr. Mysaly, kóptegen eldi mekender oblys ortalyǵy men ónimderdi ótkizý-óńdeý oryndarynan 300-500 shaqyrymda ornalasqan, qys aılarynda avtomobıl joldary jabylyp qalatyn, temir jol qatynasy damymaǵan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qatonqaraǵaı, Kúrshim, Úrjar, Tarbaǵataı, Zaısan aýdandarynyń turǵyndary Úkimettiń qoldaýyna qol jetkize almaı otyr. Osyǵan uqsas jaǵdaı Almaty oblysynyń Raıymbek aýdanyna da tán desek qatelespeımiz. 

Qalyptasqan jaǵdaıdy ózger­tý úshin zańnama túrinde «shekara mańy aýdandary mártebesi» uǵymyn anyqtap jáne shekaramen shektes aýdandardyń erek­shelikterin eskeretin sanattyq gra­da­sııalarǵa negizdelgen keshendi baǵdarlama jasaý búgingi kúnniń ózekti máselesi. Munda áleýmet­tik sala boıynsha: bıýdjet qyzmet­ker­leriniń jalaqysyna 25 paıyz­dan 75 paıyzǵa deıin qosymsha tóleý, bala týǵanda berile­tin áleýmettik kómekti 1 mln teń­gege jáne aı saıynǵy járdem­aqy mólsherin 50 myń teńgege deıin ósirý, memlekettik balalar járdemaqysyn 1 AEK-ten (aılyq eseptik kórsetkish) 4 AEK-ke deıin kóterý, al jas mamandar úshin kóterme járdemaqy mólsherin 5 esege ósirý usynylady.

Sonymen qatar osyndaı aý­dandardyń erekshelikterin eskere otyryp, jalpy respýb­lıkalyq normatıvtik kórset­kish­terden bólek bolatyn, agro­ónerkásip kesheni sýbektileri úshin beriletin sýbsıdııalardyń normatıvterin belgileý já­ne shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri úshin erekshe salyq­­tyq jeńildikter men pre­feren­sııa­lar engizý múmkin­dikterin qarastyrý qajet dep sanaımyz. 

Dúısenǵazy MÝSIN,

Senat depýtaty