Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, qoǵam qaıratkeri О́mirzaq Aıtbaıuly – ómirin qazaq til bilimi men memlekettik tildiń atqarýshy bılik pen qoǵamnyń bar salasynda ornyǵýyna jumsaǵan tulǵa. Ǵalymnyń zertteýleri otandyq lıngvıstıkanyń, sonyń ishinde termınologııanyń qalyptasýy men damýyna arnalyp, Alash ardaqtysy Ahmet Baıtursynulynan bastaý alatyn pán sózderi salasyna eleýli úles qosty. Ǵylymı mektep jasaqtap, qazaq termınologııasyn jańa deńgeıge kóterdi.
О́mirzaq Aıtbaıulynyń jetekshiligimen «Qazaq termınologııasynyń máseleleri», «Termın jáne olardyń aýdarmalary» sııaqty qomaqty eńbekter jaryq kórdi. Ǵalym halyqqa 500-den astam ǵylymı eńbek, 20-dan asa monografııa men oqýlyq, oqý quraly men sózdik amanattap ketti. «Qazaq termınologııasynyń jasalý kózderi», «Qazaq ádebı termınologııalyq leksıkanyń damýy», «Memlekettik tilde ǵylymı termınologııany qalyptastyrýdyń teorııalyq, ǵylymı-ádistemelik jáne praktıkalyq máseleleri» atty jınaqtar osy akademıktiń basshylyǵymen ázirlengenin aıta ketken lázim.
О́mekeń ǵylymmen qosa óner-mádenıet salasyna da eńbek sińirdi. Birneshe fılmde oryndaǵan ánderi kıno salasy men televıdenıeniń altyn qorynda saqtaýly tur.
«Til úshin kúres – táýelsizdik úshin kúres» degen elshil bastamamen 1989 jyldan Til týraly zańnyń qabyldaýyna, «Qazaq tili» qoǵamyn qurýǵa atsalysyp, qoǵam qaıratkeri deńgeıine kóterildi. Áıgili «Ana tili» gazetin uıymdastyryp, qanattandyrýda da О́mekeń róli erekshe. Akademık Á.Qaıdarıdyń sara jolymen Prezıdentke úmitkerlerden memlekettik tilden emtıhan qabyldaıtyn Lıngvıstıkalyq komıssııanyń tóraǵasy bolyp, týǵan tilimizdi aıryqsha tanymaldandyrdy.
Jaýapty kezeńde til taǵdyryna arasha túsip, memleketshil azamattardy bir maqsatqa jumyldyrdy. Qıyn shaqta A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna qarjy, ǵylymı joba tabýǵa da eńbek sińirdi.
О́mekeń ǵylymnan qoly qalt etkende quıqyljyta án salyp, kóńildiń alýan sátin kúımen jetkizip, dombyranyń qulaǵynda oınaǵanyn, sondaı-aq sezimge toly syrly ánderdi týǵyzǵan kompozıtor ekenin áriptesteri jaqsy biledi. Bul jaǵynan ol áıgili A.Zataevıchke myń án-kúıdi notaǵa túsirtken Alash zııalylarymen rýhtas.
2003 jyly akademık Almatydaǵy «Ǵalymdar úıinde» jeke án keshin ótkizgeni áli kúnge deıin esimizde. Keremet oryndalǵan aıshyqty sazdy ánder, kúmbirletip tartqan kúıleri jadymyzda máńgilik jattalyp qaldy. Sonda ustazymyz akademık Shora Sarybaev: «Eger О́mirzaq ǵylymmen shuǵyldanbaǵanda, mindetti túrde «Halyq ártisi» bolatyn edi» dep, jınalǵan jurtty da, ónerli ǵalymdy da bir serpiltken-tin.
Árkim maǵynaly da mándi, durys ta dál, sheshen sóılegisi keletini aıqyn. Mundaı qasıet adamnyń qoǵamdyq kelbetin (ımıdj) qalyptastyrýǵa, bedelin arttyrýǵa áser etedi. Akademııalyq sheshendik týraly sóz qozǵaǵanda, О́mekeńniń ǵylymı máslıhattarda, sımpozıýmdar men forýmdarda kósile sóılegeni, oıyn tereń, kemel jetkizetini – onyń ozyq qasıeti edi. Al ǵalymnyń jańashyldyǵy retinde halyqaralyq ǵylymı konferensııalarda túrki tilderiniń termınder júıesin jaqyndastyrýǵa, ortaq termınder qoryn qalyptastyrý men birizdendirýge qatysty másele kóterip, sheshýdiń tıimdi tetikterin usynýyn atar edik.
О́mirzaq Aıtbaıulynyń qoǵamdyq deńgeıin eldik, ǵylymı jıyn-keshterdegi sózi, oıy, aq tilegi, batasy ańǵartatyn. Talaı jyl janynda júrip baıqaǵanymyz: О́mekeń eldik, mereıtoılyq is-sharalarǵa bararda árqashan aıtatyn sózin júıelep, pikir salmaǵy men mazmunyn úılestirip, keıde jeńil ázil aralastyryp, jeter jerine jetkizip aıtatyn.
Osy rette Til bilimi salasynyń marǵasqalary, akademıkter Ismet Keńesbaev pen Máýlen Balaqaev, Ábdýálı Qaıdarı men Shora Sarybaev, Rabıǵa Syzdyq pen Shora Sarybaev arasyndaǵy (ishinde ózi de bar) kásibı qaǵytpalardy, ıntellektýaldyq ázilderdi О́mirzaq Aıtbaıuly tamasha áńgimeleıtin. Ol kisiniń árkez janynda júretin talaıǵy joldasy, kórnekti fonetıst-professor Álimhan Júnisbek te tilshiler ortasyn kúlkige kómetin.
Akademık О́.Aıtbaıulynyń sheshendigi áýletindegi asyl dástúrmen, jastaıynan poezııany, mýzykany, akterlik sheberlikti meńgerýimen baılanysta ekeni anyq.
2008 jyly «Qazaqparat» baspasynan shyqqan «Syr tyńdap júrgimniń áýezinen...» atty óleń jınaǵy, kompozıtor retinde jurtshylyq júreginen jyly oryn alǵan «Jar álemi», «Jas oıshyl», «Ana tili», «Til óneri dertpen teń», «Aq qoıan», «О́renim» ánderi elge belgili ánshilerdiń repertýarynan túspeıtinin aıta ketken jón. «Ǵalymdar úıinde» ótken áıgili úsh saǵattyq keshinde jeke oryndaýyndaǵy konserttik baǵdarlama usynyp, óz óleńine jazylǵan ánderin naqyshyna keltire oryndap, halyq ánderin ásem qońyr daýsymen nasıhattaǵanyn ǵylymı qaýym umyta qoıǵan joq.
Tól mádenıetimizdiń qaınar kózi – folklor desek, ónerimiz ben ádebıetimiz osy bastaýdan nár alyp damyǵany ras. Halyq aqyndary bir mezgilde ári jyrshy, ári ánshi bolǵany da belgili. «Qansha myqty bolsa da, tartpaı qoımas negizge» degendeı, akademıktiń ákesi Aıtbaı Belgibaıuly ári aqyn, ári ánshi ekenin oqyǵandar jaqsy biledi.
Sheshenniń sheberligi shyndyqtan bastaý alǵanda ǵana shyńdala túsetini, tartymdy oı men taǵylymdy áńgime aıtqanda ǵana júıeli sóz júıesin tabatyny anyq.
Qazaq álimsaqtan sheshen halyq ekeni daý týdyrmasa kerek. Sózge jorǵa, ótkir tildi, oraq aýyzdy tulǵalar týraly kósile jazǵan ataqty jahandyq saıahatshy-ǵalymdar murasy – soǵan dálel.
Álemdik Sıseron men Demosfen, Isokrat pen Lısıı, ózimizdiń áıgili Tóle, Áıteke, Qazybek bıler, Bóltirik, Baızaq, Sapaq, Baıkókshe, Baıserke, Taıkeltir, Asaýbaı sheshender qazynasy, tájirıbesi, sheberligi eshqashan umytylmaıdy. Keshegi akademık Salyq Zımanov pen jazýshy Ábish Kekilbaı sheshendigi, Qarataı Turysov pen Sherhan Murtaza kósemdigi qandaı edi!
Osy aıada til bilimi salasynyń ǵalymy, maıtalmany О́mekeńniń sheshendigi men kósemdigi ultymyzdyń san ǵasyrlyq danalyǵynan, bilim alǵan mektepterinen, lıngvıstıka salasyndaǵy ustazdarynan sińirgen tálimi dep bilemiz. Halyqtyń asyl dástúrin jalǵastyrýshy ári ǵalym, ári ánshi, ári qoǵam qaıratkeri О́mirzaq Aıtbaıulynyń ǵylym men ónerdi ushtastyra bilgen mádenıeti bıik taǵylymy jastarǵa ónege bolsa deımiz.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasy Dırektorlar keńesiniń táýelsiz dırektory, akademık