Elbasy «100 naqty qadam» Ult jospary baǵdarlamasynda zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý qajettigin basa aıtty. Memleket basshysy júktegen mindetterdi oryndaý maqsatynda Prezıdent Ákimshiligi qylmystyq prosesti modernızasııalaýdyń aýqymdy jobasynyń júzege asyrylýyna bastamashylyq etti. Mańyzy zor bastama óńirlerde qalaısha iske asyrylyp jatyr? Nendeı jumystar qolǵa alyndy? Osy jáne ózge saýaldar tóńireginde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń prokýrory Qusaıyn Igembaevpen áńgimelesken bolatynbyz.
– Qusaıyn Abzalbekuly, qylmystyq prosesti modernızasııalaý máselesin óńirdegi jurtshylyq qalaı qabyldap jatyr? Áńgimemizdiń álqıssasyn osydan bastasaq.
– Bul bastama qazir jan-jaqty talqylanyp, halyqqa túsindirý jumystary júıeli túrde júrgizilýde. Bastamanyń jańalyǵy nede? Eń aldymen azamattar quqyǵynyń qorǵalý deńgeıin arttyrý úshin qamaý sharalary qoldanylmaıtyn negizderdiń tizimin, ásirese kásipkerlik qyzmet salasyndaǵy qylmystar boıynsha keńeıtý usynylatyn bolady. Budan bylaı kúdiktilerdi ońdy-soldy qamaı berý tyıylyp, bultartpaý sharalarynyń sany qysqarady. Bul nege alyp keledi?
Birinshiden, túrmedegi adamdardyń sany azaıady. Azaısa, memleketke artylatyn salmaq jeńildeıdi. Máselen, túrmede otyrǵan bir adamǵa jylyna 800 myń teńgedeı memleket qarjysy jumsalady eken.
Ekinshiden, qylmysqa qatysy bar dep ustalǵan azamatty sotqa jetkizý merzimi 72-den 48 saǵatqa qysqartady. Bul – ustaýdy kúsh-qysym kórsetý arqyly dáleldemeler jınaqtaý quraly retinde qoldaný qaýpin azaıtý úshin kerek. Ozyq elder tájirıbesi osyndaı. Keıbir memleketterde tipti 24 saǵat. Biraq bizdiń ustaý men olardyń ustaýynyń tártibi bólek. Bizde Qylmystyq prosestik kodeks boıynsha adamdardy qylmys jasaý barysynda nemese jasyrynýǵa áreket etkende ustaıdy. Taǵy bir túri bar. Isti tergep júrip, bir shaqyrady, eki shaqyrady, odan soń bettestirý júrgizedi. Tipti qajet bolsa ózderi ustap, oqshaýlaý ornyna qamap tastaıdy. Bizde tergeýshilerdiń osyndaı da quqyǵy bar.
Al Batys elderinde qalaı? Olar eki-aq jaǵdaıda; qylmys jasap jatqan jerde, ne bultartpaý sharasyn buzǵan kezde ǵana ustaı alady. Bizde endi ustaý úshin áýeli tergeýshi prokýrorǵa, prokýror sotqa aıtyp, túsindirýi kerek. Ustaýdyń ózine de tek sot qana ruqsat beredi. «Ustańdar nemese ustaýǵa negiz joq», deıdi. Bul – azamattardyń quqyǵyn qorǵaýdyń shynaıy úlgisi. Bizge degen senim joǵary bolýy qajet. Máselen, polısııa qyzmetkerleri kóshede bireýdi ustap jatsa, muny kórgen qarapaıym adam: «Bul – durys. Polısııa biledi. Oǵan senemiz», deýi kerek. Munyń bári osy deńgeıge jetý jolynda jasalyp jatqan qadamdar dep bilgenimiz lázim.
Úshinshiden, quqyq qorǵaý organdarynyń naqty tergelip jatqan is sheńberinde kúdikti tulǵanyń basqa qylmystarǵa qatystylyǵy týraly dáleldemelerdi jınaqtaý tárizdi teris tájirıbesi joıylmaq. Máselen, bir adamnyń isi tergelip jatyr deıik. Biraq is dáleldenbeı jatyr. Kúdiktini qamap qoıǵan. Sol kezde «Úıine baryp tintý jasaıyq. Bir nárse tabamyz», deıdi. Sodan keıin «Úıinen oq tabyldy» dep muny dáleldemelerge tirkeıdi. Endi olaı bolmaıdy. Sen bir is júrgizip jatyrsyń ba, tek sol ispen ǵana shuǵyldanasyń. Basqa qylmys izdegiń kelse, ony jeke is retinde tirkeıtin bolasyń. Bul – óte úlken jáne oryndy qoıylyp otyrǵan másele.
Tórtinshiden, advokattardyń tergeý barysyndaǵy dáleldemelerdi jınaqtaý quqyqtaryn keńeıtý jáne qajetti tergeý áreketterin júrgizý týraly sotqa tikeleı talap-tilekpen júginý usynylady. Iаǵnı qylmystyq sot óndirisi barynsha ońaılatylady. Sonymen qatar jasyryn árekettermen qosa, quqyqty shekteý sıpatyndaǵy prosessýaldyq áreketterdiń bárin sanksııalaý túrinde sottyq baqylaý salasyn ári qaraı keńeıtý usynylady. Bárin qosa alǵanda bul quqyq qorǵaý qurylymyndaǵy úlken jańalyq, jaqsy nyshan deýge bolady.
– Elimiz boıynsha «Qylmystyq prosesti ońtaılandyrý» atty qanatqaqty joba iske qosylǵany belgili. Atalǵan jobanyń oblysta júzege asyrylýy qalaı?
– Ishki ister departamentimen birlesken joba oblysymyzda 11 maýsymnan bastap qolǵa alyndy. Bul joba bizde ǵana emes, respýblıka boıynsha júzege asyrylýda. Onyń negizgi mindeti – qylmystyq prosesti modernızasııalaý sheńberinde isterdiń qaralý merzimderin qysqartý. Quqyq qorǵaý qurylymdary qyzmetkerleriniń jumysyn barynsha túsinikti, ashyq etý. Jobanyń tıimdiligi – qazir belgili sanattaǵy ister jedel qaralady. Eger is boıynsha naqty kúdikti bar bolsa, ol óz kinásin daýlamasa, jábirlenýshige keltirilgen zııandy tolyq óteýge daıyn bolsa, joba aıasyna osyndaı ortasha jáne aýyrlyǵy onsha emes qylmystar kiredi. Buryn osy ister eki aıǵa deıin qaralsa, qazirgi kezde on kún ishinde aıaqtalady. Bul úshin zańdarǵa qandaı da bir ózgeristerdi engizýdiń qajeti joq. Prokýratýra men IID óz jumystaryn ońtaılandyryp, syndarly menedjment qurýda. Polısııanyń árbir bóliminde joba sheńberinde osyndaı isterdi tergeýmen aınalysatyn arnaıy toptar bar.
– Saladaǵy taǵy bir jaǵymdy jańalyq, polısııa bólimderinde jaýap alýǵa arnalǵan ashyq kabınetter jumys istep jatyr eken...
– Quqyq qorǵaý organdarynyń qatysýymen olardyń azamattarǵa azaptaýdy qoldanatyny týraly shaǵymdardyń túsetini belgili. Osyndaı derekterge jol bermeý jáne jaýap alý prosesin barynsha ashyq etý úshin qala, aýdan polısııa bólimderindegi 60 kabınet aıqyn etip (áınekten) jasalyp, ishine beınebaqylaý kameralary ornatyldy. Osyndaı kabınetter polısııanyń barlyq bólimderinde jumys isteıtin bolady. Sonymen qatar sybaılastyqqa jáne dáleldemelerdi burmalaýǵa jol bermeý úshin polısııa qyzmetkerleri arnaıy beınetirkeýishtermen qamtamasyz etilýde. Dálirek aıtqanda, aıǵaqtardy alý prosesi endi beınejazbaǵa jazylatyn bolady.
Modernızasııa sheńberindegi eń basty jańalyq – elektrondy qylmystyq ister. «E-qylmystyq is» jobasy Prezıdenttiń Joldaýy sheńberinde elimizdegi sıfrlaý tehnologııasyn damytý boıynsha júzege asyrylady. Osy maqsatta Bas prokýratýra bıýdjetten qosymsha shyǵyndarsyz-aq osy baǵdarlamany ázirledi. Jobanyń negizi maqsaty – elektrondy túrde prosessýaldyq qujattardy qurastyrý jáne naqty dáleldemelerdi jınaqtaý. Atalǵan jańalyq qylmystyq istiń barlyq kezeńin, ıaǵnı qylmysty tirkeýden bastap, ony tergeý barysy men úkimniń oryndalýyna deıin qamtıdy dep kútilýde.
– Atalǵan joba bizdiń oblysta qanatqaqty joba retinde 10 qyrkúıekten bastap iske qosylǵan eken. Bul jobanyń artyqshylyqtary qandaı?
– Eń aldymen qaǵazbastylyqtan qutylamyz. Ekinshiden, isterdi burmalaýǵa, ózgertýge jol berilmeıdi. Úshinshiden, aryz tússe, prokýrorlar isti suratpaı-aq ózderi qaraıdy. Tórtinshiden, isti eshkim jasyra almaıdy. Jábirlenýshi, aıyptalýshy, sondaı-aq advokat kez kelgen ýaqytta onlaın-rejimde istiń qalaı tergelip jatqanyn qaraı alady. Elektrondy nysanǵa aýysqan soń ister jedel tergeledi. Taldaý kúsheıtiledi. Baǵdarlamada prosessýaldyq qujattardyń 100 jańa úlgisi engizildi. Búginde 9 qylmystyq is elektrondy túrde tergelýde, onyń 3-i sotqa joldandy. Osy ister boıynsha sottyń sanksııasyn da elektrondy túrde alamyz. О́te jedel jáne tıimdi. Qylmystyq isterdiń elektrondy túrde júrgizilýi árbir istiń muqııat qaralyp, respýblıka boıynsha biryńǵaı tájirıbeni qalyptastyrýǵa múmkindik týǵyzady. Qazirden bastap, elektrondy aryzdardyń modýli qyzmet ete bastady. Mysaly, eger taraptar tergeýshiniń áreketterine shaǵymdansa, prokýror onyń áreketterin dereý onlaın-rejimde teksere alady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN