Uzaq batyrdyń shoqpary

Osyndaı qıyn-qystaý shaq­ta, naqtyraq aıtsaq 1916 jyly 25 shilde kúni II Nıkolaı patsha «Imperııa quramyndaǵy buratana halyqtardyń er adam­daryn qımyl ústindegi armııa­nyń qorǵanys hám áskerı qury­lystaryn salýǵa tartý týraly» jarlyq shyǵardy. Ondaǵy maqsat buratanalardy tyl ju­mysyna jegý arqyly armııa qataryn tolyqtyryp, bul mindetti atqaryp júrgen orys sharýalary men jumysshylaryn soǵysqa bosatyp alýdy kózdedi.

Jarlyq boıynsha Túrkistan men Dala ólkesinen maıdanǵa okop qazýǵa 400 myń, sonyń ishinde qazaqtar qonystanǵan dala­lyq oblystardan – 100 myń­nan astam, Jetisý óńirinen 87 myń adam tartý josparlanǵan eken. Patshanyń joǵarydaǵy jarlyǵy otarlaý ezgisine ázer shydap otyrǵan halyqtyń kóte­rilýine jol ashty.

Osyndaı kóterilis oshaqta­rynyń biri Jetisý ólkesinde paıda bolyp, kóterilis kóse­mi retinde Uzaq batyr Saýry­quly tanyldy. Uzaq batyr men Jámeńke 1916 jyly jaz­da Qar­qara jaılaýynda halyq­ty jınap, maıdannyń qara jumysyna adam bermeýge bátýa­lasady. Bul jerdi halyq keıin «Ereýiltóbe» atap ketken. Azǵana ýaqyt ishinde kóterilis aýmaǵy Shý ózeni men Ystyqkólge japsarlas jatqan búkil aýmaqty qamtyp úlgeredi. Jınalǵan top tamyzdyń 3-i kúni Asy ózeniniń ańǵaryna ornalasqan eki myń adamdyq Hlynovskııdyń otrıadyna soqqy beredi.

Jaǵdaıdyń tym shıele­nisýine baılanysty 1916 jyly 20 shildede general Kýro­patkın Túrkistan ólkesiniń ge­ne­ral-gýbernatorlyǵyna ta­ǵaıyndalyp, kóterilisshilerdi jazalaý úshin Jetisýǵa qarýly ásker jasaǵyn ákeldi. Muzdaı qarýlanǵan patsha áskerine tótep bere almaǵan kóterilisshiler jeńiliske ushyrap, tiri qal­ǵandary taýǵa tyǵylyp, kóbi shekara asyp ketedi.

Kóterilis basshysy Uzaq batyr 1916 jyly 22 shilde kúni birneshe serikterimen tutqynǵa alynady. Keshikpeı ony Qaraqol túrmesine aıdaıdy. Túrmedegi tutqyndarǵa qarýly kúzetshiler kenetten oq jaýdyrǵan sátti paıdalanyp, Uzaq batyr serik­te­riniń kómegimen túrmeden qa­­shyp shyǵady. Biraq aýyr ja­­ra­lanǵandyqtan jolaı qaza tapqan.

О́tken shilde aıynyń orta­synda Astana qalasynda uıym­dastyrylǵan Almaty ob­ly­sy­nyń mádenı kúnderi aıasynda ashylǵan kórmege Uzaq batyr­dyń qos shoqpary ákeli­nipti. Shoqparlar qatty aǵashtan ja­salǵan eken. Tolyq kepken. О́zeginde ıneniń ushymen ilip alar dymqyl joq. Sıdam sap­ty, uzyn shoqpardyń diń ushyn­daǵy tesikten ótkizilip, shy­ǵyrshaqtala baılanǵan eski qaıys búldirgisi bar. Bul buıym saıys kezinde qarý qoldan sýsyp túsip ketpeý úshin bilekke ilinip turýǵa qolaı bolsa, jaı kúnderi kerege basyna shoq­par­dy salaqtatyp, asyp qoıýǵa yńǵaıly. Ekinshi shoqpar birin­shisinen sál qysqaraq, onyń jýan­tyq sabynyń ushyna qolǵa tolyq qonymdy ustalýy úshin shıyr sheńberli bileý oıylǵan. Qos shoqpardyń da doǵal bastary tabıǵı aǵashtyń shorlanǵan ury bezeýinen jasalyp, jumyr toqpaǵyna aıqysh-uıqysh bel-bileý salynypty. Jádigerler qazir M.Tynyshpaev atyndaǵy oblystyq tarıhı ólketaný mýzeı qorynda tur.

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretti túsirgen

Orynbaı BALMURAT,

«Egemen Qazaqstan»